Aarlanderveen

Plaats
Dorp
Alphen aan den Rijn
Holland Rijnland Groene Hart
Zuid-Holland

aarlanderveen_collage.jpg

Aarlanderveen is een dorp in de gemeente Alphen aan den Rijn, in de provincie Zuid-Holland, in de streken Holland Rijnland en Groene Hart. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1917. (© Jan Dijkstra, Houten)

Aarlanderveen is een dorp in de gemeente Alphen aan den Rijn, in de provincie Zuid-Holland, in de streken Holland Rijnland en Groene Hart. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1917. (© Jan Dijkstra, Houten)

gemeente_aarlanderveen_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Aarlanderveen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Aarlanderveen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Aarlanderveen. (2).JPG

Dorpsgezicht Aarlanderveen

Dorpsgezicht Aarlanderveen

Aarlanderveen..JPG

Middenin Aarlanderveen

Middenin Aarlanderveen

Aarlandserveen..JPG

Dorpsgezicht van Aarlanderveen

Dorpsgezicht van Aarlanderveen

Aarlanderveen

Terug naar boven

Status

- Aarlanderveen is een dorp in de gemeente Alphen aan den Rijn, in de provincie Zuid-Holland, in de streken Holland Rijnland en Groene Hart. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1917.

- Wapen van de voormalige gemeente Aarlanderveen.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving gemeente
De gemeente werd, in ieder geval tot medio 19e eeuw, ook wel Aarlanderveen en Pulmot genoemd. Pulmot was een buurtschap, polder en ambachtsheerlijkheid tegen de grens met de gemeente Nieuwkoop. Deze bijzondere naam (waarvan de betekenis onbekend is), komt in de directe omgeving nóg een keer voor: tot 1985 stond er in Langeraar, op de hoek Geerweg/Langeraarseweg, een boerderij genaamd Pulmot. Men vermoedt dat inwoners van het Aarlanderveense Pulmot naar Langeraar zijn verhuisd en een boerderij naar hun vroegere buurtschap hebben genoemd.

Oudere vermeldingen
1214 Arledervene, 1345 Arlendervene, 1396 Arleveen.

Naamsverklaring
De oude vormen duiden op een samenstelling van de waternaam Ar (zie Ter Aar), een middelste deel lede 'gegraven of vergraven waterloop' en een grondwoord veen 'veengebied'. In de vorm Arleveen weerspiegelt zich vermoedelijk de vroegere plaatselijke uitspraak, zoals die ook naar voren komt in de zegswijze op zijn harleveens, als uitdrukking van een boers-eenvoudige, vaak plompe en ongemanierde manier van doen.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Aarlanderveen ligt O van de stad Alphen aan den Rijn en ZW van het dorp Nieuwkoop.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Aarlanderveen 581 huizen met 2.736 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp met 250 huizen en buurtschap 'Lage Zijde, aan de Rijn' (zoals het in de Volkstelling (2) werd genoemd) met 331 huizen. Deze langgerekte bebouwing langs de N zijde van de Oude Rijn valt tegenwoordig voor het W deel (Kortsteekterweg) onder de stad Alphen aan den Rijn en voor het O deel (Lindenhovestraat) onder het dorp Zwammerdam. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 500 huizen met ca. 1.200 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Station
Van 1915 tot 1936 had Aarlanderveen een NS-station aan de de spoorlijn van Amsterdam naar Alphen via Uithoorn. Deze lijn is in 1936 opgeheven. Over de vroegere spoorlijn ligt nu de Nieuwkoopseweg. De opheffing van de spoorlijn en het station heeft de ontwikkeling van het dorp in zekere mate geremd. Aan de andere kant is het landelijke karakter van het dorp daardoor wel behouden gebleven. Het stationsgebouw is er nog wel. Zie daarvoor het hoofdstuk Bezienswaardigheden.

Zie verder de pagina Geschiedenis van Aarlanderveen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Dorpsvisie Aarlanderveen 2012-2030. Samenvatting: "Ons dorp is een prachtig lintdorp met een landschappelijk karakter en een bijzonder hechte gemeenschap. De ruimte en het landschap maken het dorp een prachtige plek om te wonen, te werken en te recreëren. De inwoners vormen een hechte gemeenschap met een indrukwekkend spectrum aan verenigingen en activiteiten. De binding met het dorp is groot, de meesten willen nooit meer weg uit het dorp vanwege de gezellige dorpssfeer en het woongenot. Om het dorp ook in de toekomst een mooi en leefbaar dorp te laten zijn is er een Dorpsvisie ontwikkeld. Om tot een dorpsvisie te komen zijn er diverse bijeenkomsten georganiseerd. In totaal hebben maar liefst 120 dorpsgenoten meegedacht over de toekomst van het dorp. De uitkomsten zijn door Belangenvereniging Aarlanderveen (BVA) vertaald in dit document.

Het landschap en de gemeenschapszin zijn ondanks de vele omgevingsveranderingen bewaard gebleven. Het aantal inwoners is gedaald en de bevolking is aan het verouderen. Er zijn nauwelijks voorzieningen meer en een aantal belangrijke werkgevers is uit het dorp verdwenen. Er is nog maar één school en daar is het aantal kinderen de afgelopen 10 jaar gehalveerd. Ook het aantal leden van verenigingen en kerken is sterk teruggelopen. Indien de daling van het aantal kinderen in het dorp zich doorzet zal de leefbaarheid van het dorp onder druk komen. Waren er in 1995 nog 100 kinderen tussen 0 en 4, in 2011 waren dat er nog 55.

Het ruimtelijke karakter en de gemeenschapszin van het dorp zijn de pijlers voor het dorp in de toekomst. Om het unieke karakter van Aarlanderveen te behouden zal er wel geïnvesteerd moeten worden in jonge gezinnen. De leeftijdscategorie tussen 25 en 40, ofwel de startende gezinnen, is in het dorp sterk ondervertegenwoordigd. Er is behoefte aan 3-6 starterswoningen per jaar. Deze zullen met name via woningbouw moeten worden gerealiseerd. Naast starterswoningen is er ook behoefte aan zorgwoningen voor ouderen, die graag ook hun oude dag binnen de dorpsgemeenschap willen genieten. Verder kan de leefbaarheid worden vergroot door de Dorpsstraat te ontlasten van zwaar verkeer, te investeren in goed (mobiel) internet en het creëren van een online dorpsgemeenschap. Wij hopen dat de gemeente Alphen aan den Rijn de Dorpsvisie onderschrijft en met ons zal omzetten in acties."

- Het dorpshuis, de muziektent en de speeltuin zijn in 2016 opgeknapt.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Aarlanderveen heeft 19 rijksmonumenten.

- Aarlanderveen heeft 8 gemeentelijke monumenten.

- Wanneer de parochie (toen nog statie) in Aarlanderveen is opgericht is niet precies bekend. Zij is mogelijk gesticht aan het einde van de 13e eeuw door de ridders van Oudshoorn. Zij stelden er een pastoor en een kapelaan aan, waarvoor toestemming werd verleend door de bisschop van Utrecht. Ondanks vele reparaties en verbouwingen aan de RK kerk uit 1778 ontstonden er na ca. 100 jaar zoveel bouwkundige problemen, dat de situatie in 1889 onhoudbaar werd. Besloten werd tot de bouw van een nieuwe kerk. Dankzij legaten en giften kon men Joseph Cuypers (1861-1949), zoon van de beroemde architect Pierre Cuypers (1827-1921), de opdracht geven voor het ontwerp van een kerk in neogotische stijl. In 1893 is begonnen met de bouw. In september 1897 is de huidige RK Petrus en Paulus-kerk (Noordeinde 24) door Mgr. Callier, bisschop van Haarlem, ingewijd. De kerk is een der vroegste werken van Joseph Cuypers. Het neogotische ontwerp is sterk beïnvloed door het werk van zijn vader, Pierre Cuypers. De RK kerk maakt tegenwoordig deel uit van de regionale Clara en Franciscus Federatie.

- De Hervormde (PKN) kerk (Dorpsstraat 36) uit 1905 is een interessante neokerk met koepeltorentje. Verving een eerdere kerk, die is gesloopt. Uit de vorige kerk zijn gehandhaafd: een 17e-eeuwse preekstoel met doophek; een stenen laatgotisch doopvont, gebruikt als voet voor de preekstoel; 18e-eeuwse voorschotten van banken, twee 17e-eeuwse koperen lezenaars, en in de consistoriekamer een 15e-eeuwse gesneden rozet.

- Gereformeerde (PKN) Kerk (Dorpsstraat 107).

- Gedachteniskerk van de Christelijk Gereformeerde Kerk Aarlanderveen.

- De beroemde Molenviergang van Aarlanderveen (Molen No. 1 (ondermolen), Molen No. 2 ( middenmolen), Molen No. 3 ( bovenmolen) en Molen No. 4 (Putmolen)) is de enige nog werkende molenviergang ter wereld. In 1735 krijgen de eigenaren van de landerijen in dit gebied toestemming om de bovenste laag van hun weiland af te steken en de turflaag, die zich onder het grondwaterpeil bevindt, uit te baggeren. Turf brengt in de 18e eeuw veel geld op omdat vooral in de steden grote vraag is naar deze brandstof. Na zo’n 50 jaar is het gebied van 500 hectare uitgebaggerd. De weilanden hebben plaatsgemaakt voor een waterplas die eigenlijk nutteloos is en bovendien een gevaar vormt voor de omgeving; bij zware storm uit het zuidwesten staan de Aarlanderveense boerenerven onder water.

In 1784 worden daarom plannen gemaakt voor de droogmaking en bemaling van de waterplas. In 1785-1786 wordt een molendriegang gebouwd met behulp waarvan de waterplas wordt drooggemalen. De molendriegang maalt uit op de Rijn. Bij het droogmalen blijkt dat in het noordelijke gedeelte van het gebied nog de nodige turf te baggeren valt. Daar wordt de turfwinning dan ook nog voortgezet tot 1801. Dit deel van het gebied ligt daardoor nog lager. In dat jaar wordt een vierde molen gebouwd, de Putmolen. De vanaf dat jaar in bedrijf zijnde molenviergang houdt het diepste deel van de polder nog altijd droog.

- Stellingkorenmolen De Morgenster uit 1870 was tot 1949 in bedrijf, is herbestemd tot woonhuis en is niet te bezichtigen.

- Van 1915 t/m 1935 was er station Aarlanderveen aan de spoorlijn Uithoorn-Alphen aan den Rijn. Het fraaie stationsgebouw, met de plaatsnaam groot op de gevel, is gelukkig behouden gebleven (zie de link voor foto's ervan). Het pand is herbestemd tot woonhuis.

- Gemaal Neptunus aan de Machineweg is in 1871 gebouwd na een blikseminslag in de Noordeindermolen. De pomp van het gemaal, oorspronkelijk met een dieselmotor aangedreven, is later omgebouwd tot een volledig elektrisch aangedreven gemaal. De uitlaatcapaciteit bedroeg 95 kubieke meter water per minuut. De naastgelegen Noordeindersluis was een oude verbinding tussen de Aarlanderveense Wetering en het Aarkanaal. Het sluisje, vermoedelijk uit de 16e eeuw, diende als verbinding voor het transport van turf uit de polders rond Aarlanderveen naar de Turfmarkt in Alphen aan den Rijn, of direct naar de grote steden, en tot in de 20e eeuw voor vervoer naar de veemarkt in Leiden.

Klimaatverandering en verwachte verdere stijging van de zeespiegel dwongen tot aanpassing van de watercapaciteiten van de poldergemalen. Het in 2014 nieuw gebouwde Poldergemaal Zuid- en Noordeinderpolder is gebouwd op de fundamenten van het oude sluisje, omdat dat in vervallen staat verkeerde. Het gemaal vijzelt 120 kubieke meter per minuut. "Voldoende voor droge voeten in Alphen, ook na zware regenval", aldus wethouder Tseard Hoekstra bij de feestelijke opening van het gemaal. Poldergemaal Zuid- en Noordeinderpolder is vormgegeven als een watergolf. De gereconstrueerde contouren van de Noordeindersluis versterken de moderne vormgeving van het gemaalgebouw.

- Oorlogsmonument uit 1955 naast de Hervormde kerk (Dorpsstraat 38). Het toont het corpus van een jonge man die, gefolterd en uitgeput door zijn vijanden, met neergeslagen ogen het hoofd ten hemel richt om van God kracht en moed af te smeken bij het naderend einde van zijn jonge leven. Het monument is ter nagedachtenis aan drie Aarlanderveense mannen die in een concentratiekamp in Duitsland zijn omgekomen. Hun namen staan op het monument.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op tweede paasdag is er de Drie Molenloop. Tijdens de loop krijgen de deelnemers de mooiste plekjes van Aarlanderveen en omgeving te zien. Door de verschillende afstanden is er voor zowel de beginnende als de ervaren loper een uitdaging.

- Oranjecomité Aarlanderveen is opgericht in 1923 ter ere van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. Tegenwoordig organiseert het Oranjecomité naast Koningsdag ook de herdenking op 4 mei en bevrijdingsdag (5 mei). Het accent ligt echter op het driedaagse Zomerfeest eind juli/begin augustus.

- Tentfeest (weekend in mei).

- Zomerfeest (drie dagen eind juli of begin augustus) met o.a. kermis en op woensdag het ringrijden met landbouwvoertuigen.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Landschapsfonds Alphen aan den Rijn en omstreken heeft in 2012 met de familie Kempenaar boerenwandelpad Het Pad van Kempenaar ontwikkeld, van het Zuideinde naar de Achtermiddenweg. Hierdoor is een interessante lange wandeling door de polder mogelijk geworden omdat er ook al een pad aanwezig was van de Achtermiddenweg naar de Kortsteekterweg.

- Speeltuin.

Terug naar boven

Beeld

- "Terug in de tijd" (Jan den Hengst, 2008, uitg. Stg. Aarlanderveens Archief) is een boekje met foto's van Aarlanderveense dorpsgezichten tussen ca. 1895 en 1930. Het is volgens Den Hengst, die hier in 1970 kwam wonen, het eerste boekje in zijn soort over dit dorp.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Aarlanderveen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit Aarlanderveen. - Nieuws uit het dorp van de afgelopen jaren.

- Belangenverenigingen: - Belangenvereniging Aarlanderveen.

- Dorpshuis: - Dorpshuis Aarlanderveen heeft voor zover ons bekend nog geen website of pagina op het internet.

- Onderwijs: - In 2016 is de onderwijsorganisatie van Basisschool De Viergang aangepast en het gebouw is hiervoor ingrijpend veranderd. Alle lokalen staan nu in open verbinding met elkaar, waardoor de hele school in een oogopslag te overzien is. Tijdens de werkmomenten hebben de kinderen geen vaste plek, maar zogenaamde flexplekken. Ze werken in verschillende ruimtes en op verschillende plekken en mogen daar hun eigen keuzes in maken. De leerkrachten kunnen hen hier natuurlijk wel in begeleiden. Deze manier van werken biedt de kinderen veel mogelijkheden om samen te werken en zo van en met elkaar te leren. Het maakt het onderwijs heel dynamisch. De kinderen zeggen hier zelf over: "Als je zelf mag kiezen, leer je meer!" De ouders en de leerkrachten zijn het er over eens dat de kinderen heel veel plezier ervaren door op deze manier met elkaar te leren. En het bewijs hiervoor is toch geleverd als de kinderen thuis vragen: "Mam, gaan we al naar school?", aldus de website van de school.

- Muziek: - Mars- en Showband DSS (Door Samenwerking Sterk) is te boeken voor je optochten, taptoes, festivals en dergelijke, ook als dweilorkest. Ze hebben ook een opleidingsorkest. - The Chickenboogie Linedancers.

- Sport: - Voetbalvereniging S.V. Aarlanderveen. - Tennisclub.

- Genealogie: - Geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten Aarlanderveen van verschillende perioden in de 19e eeuw. - Overzicht van begravenen op de lokale begraafplaats, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen