Achtkarspelen

Gemeente
Achtkarspelen
Fryslân

gemeente_achtkarspelen_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Achtkarspelen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Achtkarspelen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

achtkarspelen_logo_bos.jpg

De gemeente Achtkarspelen heet je aan haar grenzen gastvrij welkom met een fraai bord met een logo dat een bosrijke gemeente impliceert (foto 2009). En dat is ook zo.

De gemeente Achtkarspelen heet je aan haar grenzen gastvrij welkom met een fraai bord met een logo dat een bosrijke gemeente impliceert (foto 2009). En dat is ook zo.

achtkarspelen_logo_water.jpg

De gemeente Achtkarspelen heet je aan haar grenzen gastvrij welkom met een fraai bord met een logo dat een waterrijke gemeente impliceert (foto 2010). En dat is óók zo. Profileert de gemeente bewust beide aspecten, of is dit logo het vorige opgevolgd?

De gemeente Achtkarspelen heet je aan haar grenzen gastvrij welkom met een fraai bord met een logo dat een waterrijke gemeente impliceert (foto 2010). En dat is óók zo. Profileert de gemeente bewust beide aspecten, of is dit logo het vorige opgevolgd?

Achtkarspelen

Terug naar boven

Status

- Achtkarspelen is een gemeente in de provincie Fryslân.

- De gemeente Achtkarspelen omvat de dorpen Augustinusga, Boelenslaan, Buitenpost, Drogeham, Gerkesklooster en Stroobos, Harkema, Kootstertille, Surhuisterveen, Surhuizum, Twijzel en Twijzelerheide. Dat zijn in totaal 12 dorpen.

Met betrekking tot de buurtschappen van de gemeente heeft de gemeenteraad in haar vergadering van 15-9-2016 (zie punt 9) besloten (zie hier de besluitenlijst van die vergadering) dat die plaatsnamen in het vervolg alleen nog Friestalig zijn. De plaatsnaamborden (waar de Nederlandstalige variant bovenaan staat en de Friestalige variant eronder) van Reaskuorre zijn in februari 2017 vervangen, van de andere buurtschappen worden ze op een later moment vervangen (als ze daar technisch gezien aan toe zijn, dan wel wanneer er budgettair ruimte voor is). Zie ook het artikel hierover op Omrop Fryslân.

Het gaat om de buurtschappen (met de Nederlandstalige variant erachter tussen haakjes) Blauforlaet* (Blauwverlaat), Bouwekleaster (Buweklooster), De Koaten (De Kooten), De Leste Stuver (De Laatste Stuiver), Hamsherne (Hamshorn), Koartwâld (Kortwoude), Kûkherne (Kuikhorne) (deels), Lytsepost (Lutkepost), Ophûs (Ophuis), Opperkoaten (Opperkooten), Reahel* (Rohel), Reaskuorre* (Roodeschuur) en Surhuzumer Mieden (Surhuizumermieden). Dat zijn 13 buurtschappen in totaal.
* In 1958 heeft de gemeenteraad al besloten (maar nooit doorgevoerd) dat deze drie buurtschappen de Friese spelling zouden moeten krijgen.

Verder is er wat ons betreft ook nog sprake van de buurtschap Mûntsetille (Monniketille) (rond 1950 verdwijnt deze naam ineens als plaatsnaam uit de atlassen en is het alleen nog een veld-/streeknaam, terwijl het vanouds altijd een buurtschap is geweest en onzes inziens nog altijd is, dus volgens ons is dit een 'drukfoutje' in de atlassen). En er valt nog een klein deel van de Lutjegaster buurtschap Dorp (een pand) onder deze gemeente.

- Wapen van de gemeente Achtkarspelen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Achtkarspelen.

- Sinds februari 2019 is Oebele Brouwer uit Eastermar burgemeester van de gemeente Achtkarspelen, als opvolger van Gerben (Germ) Gerbrandy. Voorheen was hij werkzaam bij het Landelijk Parket (van Justitie) in Rotterdam. Brouwer is als een van de weinige burgemeesters in ons land geen lid van een politieke partij. "Maar boven de partijen staan hoort ook bij de functie", zo stelde hij bij het bekend worden van zijn voordracht door de gemeenteraad. (bron en voor nadere informatie zie LC, 13-12-2018)

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
De naam Achtkarspelen verwijst naar de acht oorspronkelijke karspelen van het decanaat Oldehove die over de Lauwers lagen, te weten: Augustinusga, Buitenpost, Drogeham, De Kooten, Kortwoude, Lutkepost, Surhuizum en Twijzel.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Achtkarspelen ligt in het NO van Fryslân en grenst in het O aan de provincie Groningen en aan de gemeente Westerkwartier, in het Z aan de gemeente Smallingerland, in het W aan de gemeente Tytsjerksteradiel en in het N aan de gemeente Noardeast-Fryslân.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Achtkarspelen 1.315 huizen met 7.568 inwoners, verdeeld in dorp Buitenpost 136/882, dorp Lutjepost 3/17, dorp Optwijzel 160/927, dorp Kooten 100/627, met de buurtschappen Kootstertille 22/132 en Kuikhorne (deels) 3/14, dorp Drogeham 45/264, met de buurtschappen Hamshorn 15/94, Munneketil 12/76 en Westerend 16/95, dorp Harkema op Einde 98/484, met de buurtschappen Buweklooster 4/22 en Roohel 12/57, dorp Rottevalle (deels) 81/446, met de buurtschap Heidburen 8/53, dorp Surhuisterveen 225/1.289, met de buurtschappen Jerden 3/18, Omloop 5/28 en Vierhuizen 4/16, dorp Surhuizum 117/664, met de buurtschappen Kortwolde 16/98 en Ophuis 13/76, dorp Augustinusga 104/544, met de buurtschappen Blauwvallaat 3/17 en Roodeschuur 11/60 en dorp Gerkesklooster 56/342, met de buurtschappen Oosterburen 2/8 en Stroobos (deels) 41/218. Tegenwoordig heeft de gemeente circa 11.500 huizen met circa 28.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Bestuurlijke ontwikkeling en indeling, vorming en opheffing van dorpen
De grietenij Achtkarspelen nam lang een aparte plaats in Friesland in. In de middeleeuwen behoorde zij tot het bisdom Münster, terwijl de rest van Friesland onderdeel was van het bisdom Utrecht.

De bestuurlijke indeling van de provincie verschilde in de jaren 1812-1816 met die daarvoor en daarna. De bestaande grietenijen (gemeenten) werden opgeheven en daarvoor in de plaats kwamen de veel kleinere mairieën. Zo kwamen voor de opgeheven grietenij Achtkarspelen in 1812 drie mairieën in de plaats, te weten: Buitenpost (met de dorpen Buitenpost, Lutjepost, Twijzel en Kooten), Augustinusga (met de dorpen Augustinusga, Drogeham, Gerkesklooster, Stroobos, Harkema-Opeinde en Buweklooster) en Surhuizum (met de dorpen Surhuizum en Surhuisterveen). Volgens de nieuwe bestuurlijke en rechterlijke indeling lagen deze mairieën (ook genoemd gemeenten of communes) in het kanton Buitenpost, arrondissement Leeuwarden.

In deze opsomming ontbreekt een aantal dorpen en andere dorpen bestaan inmiddels niet meer. Zo lag Rottevalle voor 1812 nog over drie grietenijen verspreid (Achtkarspelen, Tietjerksteradeel en Smallingerland). In 1812 kwam het te ressorteren onder de mairie Oudega (Smallingerland). Boelenslaan (oorspronkelijk Surhuisterveensterheide geheten) ontstond pas in 1921. Daarvoor viel het onder Surhuisterveen. Twijzelerheide maakte zich rond die tijd als dorp los van het dorp Twijzel en het dorp Kooten ging in 1959 op in het dorp Kootstertille. Lutjepost is bij Buitenpost gevoegd.

De grietenij Achtkarspelen werd in 1851 een gemeente na de invoering van de Gemeentewet van Thorbecke.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van) deze gemeente, kun je terecht bij de volgende instanties:

- De in 1981 opgerichte Stichting Oud-Achtkarspelen heeft als doel het kweken van belangstelling voor de historie van deze gemeente en voorts al hetgeen met een en ander rechtstreeks of zijdelings verband houdt. Hierbij kunnen we denken aan materieel erfgoed als monumenten, archeologie, het cultuurlandschap en het verzamelen van boeken, films en foto’s. Daarnaast gaat het om immaterieel erfgoed als tradities, rituelen, ambachten, overgeleverde verhalen en andere culturele uitingen. Het bestuur bestaat uit amateurhistorici die elk hun eigen specialiteit of werkgebied hebben. Er zijn bijvoorbeeld leden die zich bezighouden met stamboomonderzoek, de Tweede Wereldoorlog of archeologie.

Stichting Oud-Achtkarspelen beoogt haar doel te bereiken door: het houden van een drietal lezingen per jaar over een historisch onderwerp; het organiseren van een genealogische en historische markt; het bereikbaar maken van informatie via Historische Informatiepunten in de bibliotheken van Buitenpost en Surhuisterveen; het beheren van een website met oude dorpsfoto’s; het organiseren van excursies en tentoonstellingen; het uitgeven van boeken met artikelen over de historie van de gemeente; het uitgeven van cultuurhistorische fiets- en wandelroutes; het organiseren van activiteiten in samenwerking met musea en andere culturele instellingen, zoals de Open Monumentendagen; het doen van archiefonderzoek en het adviseren van de gemeente over cultuurhistorische zaken, zoals bijvoorbeeld het monumentenbeleid.

- Historische Vereniging Noordoost Friesland.

- Ben je nieuwsgierig naar de geschiedenis van je familie, wil je meer weten over je dorp of ben je benieuwd wat er bekend is over je geboortehuis? Met al deze vragen kun je terecht bij het Historisch InformatiePunt (HIP) in de bibliotheken van Buitenpost en Surhuisterveen. Sinds 2011 werken Bibliotheken Noord Fryslân en Stichting Oud Achtkarspelen hierin nauw samen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In het buitengebied van de gemeente Achtkarspelen wordt in 2019 een glasvezelverbinding aangelegd t.b.v. snelle internetverbindingen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De gemeente is rijk aan monumentale kerken met een grote schakering aan bouwkunst en inrichting. Markante objecten zijn bijvoorbeeeld de romaanse torenruimten in Buitenpost, de stenen torenspits in Surhuizum en de opschriftstenen in Surhuisterveen. De inrichting van de kerk in Buitenpost met een middeleeuws doopvont, zes herenbanken, tien rouwborden en uniek koperwerk behoort tot de mooiste in Fryslân. De vele fraaie foto’s in het boek 'Monumentale kerken in Achtkarspelen' vertellen het verhaal van deze kerkenpracht.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Stichting Keunstkrite Twizel of kortweg De Keunstkrite (Nederlands: “de Kunstkring”) zet zich in voor kunst, kunstenaars, cultuur en streekhistorie in de regio Noordoost Friesland. Opgericht in 2009 is de Keunstkrite uitgegroeid tot een gedegen podium met een jaarlijks wisselend programma rond vaste peilers Beeldende Kunst, Literatuur-Muziek-Poëzie en Cultuur. Bekende activiteiten zijn: de jaarlijkse kunstroute Rondje Kunstzinnig (weekend eind mei), de jaarlijkse Keunstkrite Fotowedstrijd, en de tweejaarlijkse Jan Ritskes Poëzienacht. Sinds 2017 organiseert de Keunstkrite de jaarlijkse Kunstweek Achtkarspelen (laatste weekend van mei t/m het eerste weekend van juni). Tijdens deze week staat de kunst centraal en kunnen kunstenaars, dichters, muzikanten en culturele instellingen hun activiteiten promoten.

- Informatie over de jaarlijkse Open  Monumentendag in de gemeente Achtkarspelen (weekend begin september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2016 zijn NME-Achtkarspelen en NME-Tytsjerksteradiel (NME = natuur- en milieueducatie) samen verdergegaan als Natuur- en Duurzaamheidscentrum Pingo & Pet. Het centrum is gevestigd in het bezoekerscentrum van It Fryske Gea in Earnewâld. Pingo & Pet verzorgt natuur-, milieu- en duurzaamheidseducatie voor het basisonderwijs in de genoemde gemeenten. Alle basisscholen in deze gemeenten kunnen gebruik maken van het aanbod UurNatuur. Dit aanbod bestaat uit geheel verzorgde excursies, gastlessen en natuur in de klas.

Ieder jaar wordt een ander duurzaamheidsthema centraal gesteld. In 2016/2017 was dat bijvoorbeeld het thema: 5x beter bezig. Tijdens het project 5x beter bezig komen alle aspecten van duurzaamheid aan bod. 5 simpele spelregels laten zien hoe je goed voor jezelf en je medemensen zorgt, slim omgaat met spullen, energie en water, minder gifstoffen gebruikt en hoe je de natuur de ruimte geeft. Tijdens het project gingen kinderen samen met een gastdocent actief aan de slag. In drie lessen leerden ze wat duurzaamheid betekent, gingen ze op onderzoek uit en bedachten ze acties om voortaan 5x beter bezig te zijn.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Achtkarspelen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Achtkarspelen. - Nieuws van de gemeente op Facebook. - Nieuws van de gemeente op Twitter. - In het Raadsinformatiesysteem (RIS) vind je alles over de gemeenteraad. Je kunt er onder andere zowel de komende vergaderingen als eerder gehouden vergaderingen bekijken. Archief Raadsinformatiesysteem.

- Media/nieuws: - RTV Kanaal 30 is de lokale omroep voor de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. De afgelopen jaren is een aantal belangrijke keuzes gemaakt en doorgevoerd, met name op het gebied van de programmering (introductie gezamenlijk sportprogramma met RTV NOF), de samenwerking met collegaomroepen (formele oprichting Stichting Regionaal Media Centrum Noord & Oost Friesland) en de verdere ontwikkeling en professionalisering van de kanalen radio, kabelkrant, teletekst, social media, website en tv (aanschaf professionele camera’s en videomengpaneel). Er is nu een vaste tv-ploeg die geregeld nieuwsfilmpjes maakt voor het YouTube-kanaal en de inmiddels bekende tv-debatten voor de gemeente Tytsjerksteradiel verzorgt. Ook willen ze meer evenementen in de genoemde gemeenten letterlijk en figuurlijk in beeld brengen. Hierbij wordt uiteraard ook weer de samenwerking gezocht met de collega’s van RTV NOF.

- Nieuws uit de gemeente Achtkarspelen op de site van Omrop Fryslân.

- Sport: - Stichting Wielerpromotie Achtkarspelen heeft als doel om vanuit deze gemeente - maar ook gemeentegrensoverschrijdend - het wielrennen in de breedste zin van het woord te promoten. Dit doet de stichting onder andere door het organiseren van de jaarlijkse Wadro Ronde van de Kerspelen. Deze wedstrijd bestaat uit een vrouwen- en een mannenwedstrijd, beide deel uitmakend van de door de KNWU georganiseerde landelijke clubcompetitie. Tevens wordt tijdens deze wedstrijd een zogeheten Dikke Banden Race georganiseerd om kinderen met de wielersport te laten kennismaken. De stichting organiseert niet alleen zelf wedstrijden; ook andere organisaties kunnen op hen kunnen terugvallen voor raad en steun bij het organiseren van evenementen gerelateerd aan de wielersport.

- Zorg: - KEaRN Steunpunt Mantelzorg Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen wil met haar site iedereen die voor een ander zorgt informeren en, indien wenselijk, helpen bij het zorgen voor een naaste in deze gemeenten. Je kunt op deze site informatie en antwoorden vinden, en ook zelf een vraag stellen, je wensen, ervaringen en ideeën aanleveren of reageren op anderen. Actief kennis delen en informatie uitwisselen.

- Welzijn: - De KEaRN Vrijwilligerscentrale heeft als doel het vrijwilligerswerk in de gemeenten Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen te bevorderen. Dit wordt gedaan met een enthousiast team bestaande uit vrijwilligers en medewerkers. De Vrijwilligerscentrale ondersteunt inwoners die op zoek zijn naar vrijwilligerswerk. Daarnaast biedt de Vrijwilligerscentrale ook ondersteuning aan organisaties die met vrijwilligers werken of op zoek zijn naar vrijwilligers.

- De vrijwilligers en beroepskrachten van VluchtelingenWerk Achtkarspelen bieden maatschappelijke begeleiding aan vluchtelingen die in de gemeente komen wonen. Daarnaast hebben ze wekelijks spreekuur in Surhuisterveen en Buitenpost.

- Voedselbank Achtkarspelen is er voor mensen die hulp nodig hebben om financieel rond te komen. Wij doen dat door voedselpakketten beschikbaar te stellen. De voedselbank doet haar werk volledig met vrijwilligers die kennis hebben van financiën, van veilig voedsel en die mee kunnen denken over de financiële situatie van haar cliënten. De voedselbank maakt gebruik van de overschotten van voedselproducenten, van supermarkten en andere winkels. Hiermee wordt verspilling van voedsel voorkomen. Cliënten kunnen zo worden voorzien van een gezond en evenwichtig voedselpakket.

- Duurzaamheid: - De gemeente Achtkarspelen heeft de ambitie om een flinke stap te zetten op het gebied van duurzame energie. Zij heeft daarom het initiatief genomen tot de realisatie van een zonneweide aan de noordkant van Buitenpost. Het plan van Solarfields is als beste beoordeeld. In 2018 heeft deze firma hier Zonnepark Sinnegreide gerealiseerd, met 30.436 zonnepanelen, die een vermogen leveren van 11,7 MWp. Dat is jaarlijks groene stroom voor ruim 3.800 huishoudens.

- De gemeente Achtkarspelen moedigt samen met de andere Friese gemeenten haar inwoners aan om hun duurzame woning open te stellen tijdens de jaarlijkse Nationale Duurzame Huizen Route (op twee zaterdagen begin november). Tijdens deze dagen delen huiseigenaren hun ervaringen met het duurzamer maken van hun woning. Onder de link vind je een overzicht van duurzame woningen en andere duurzame gebouwen in de gemeente.

- Wonen: - Stichting Woningbouw Achtkarspelen (SWA) verhuurt circa 3.000 woningen in deze gemeente. Het woningaanbod van SWA is gevarieerd: woningen voor jong en ouder (met mogelijkheden voor zorg), levensloopgeschikte woningen, zeer comfortabele eengezinswoningen, vrijstaande woningen en twee-onder-een-kapwoningen.

- WoonFriesland bezit ruim 500 huurwoningen in de gemeente Achtkarspelen.

- De Welstandscommissie stelt voorwaarden waaraan bouwwerken in Achtkarspelen moeten voldoen. Nadat je een omgevingsvergunning hebt aangevraagd, beoordeelt de Welstandscommissie de aanvraag. Zij bepalen of de aanvraag past in het bestemmingsplan.

- Werk: - "Kun je niet werken door een ziekte of handicap? Of zit je in de bijstand? Dan kan Maatschappelijke Onderneming Achtkarspelen (MOA) iets voor je betekenen! Samen met de gemeente bieden wij een plek waar je gezien wordt. Je leert je eigen talenten (her)kennen. Je krijgt persoonlijke begeleiding. En je werkt samen met mensen in ongeveer dezelfde situatie. Samen zoeken we een passende activiteit voor jou. Zo kom je steeds een stap dichter bij een betaalde baan. MOA is een laagdrempelige ontmoetingsplek, waar werkzoekenden van elkaars kwaliteiten en netwerken gebruikmaken. Bij ons kunnen mensen: zich oriënteren op de arbeidsmarkt; cursussen volgen; werkervaring opdoen; gezamenlijk een (mini)onderneming opstarten. De MOA biedt zo mensen de kans om van waarde te zijn binnen de eigen mienskip. Wij helpen mensen door ze te helpen het zelf te doen. We kiezen voor een positieve aanpak en spreken de kennis, ervaring en kwaliteiten van mensen aan. Wij helpen door: structuur te bieden; zelfvertrouwen te versterken; vaardigheden te ontwikkelen; kwalificaties te halen; zingeving."

- Veiligheid: - "Elke week krijgen 300 Nederlanders een hartstilstand. Door snel te starten met de reanimatie en de inzet van een AED kunnen we de overlevingskans aanzienlijk verhogen. Daarom zetten wij ons in voor een dekkend hartveilig-netwerk in Friesland. Ben je benieuwd hoe het ervoor staat in jouw wijk, buurt of dorp? Of wil je weten hoe jij een levensreddende rol kan spelen voor jouw omgeving? Onder de link vind je een actuele stand van het aantal reanimatie-burgerhulpverleners en aangemelde (24/7) AED’s in de gemeente. Ook lees je er hoe jij een bijdrage kunt leveren in de hartveiligheid in Achtkarspelen. We hebben jouw hulp hard nodig!"

- Ondernemen: - LTO Noord afdeling Achtkarspelen is de belangenbehartiger voor boeren, tuinders en andere ondernemers in het landelijk gebied van deze gemeente.

- Ondernemersvereniging Achtkarspelen Bedrijven Contact, kortweg ABC, bundelt de krachten van bedrijven uit deze gemeente en naaste omgeving. Zo maken ze zich sterk voor de lokale economie en werkgelegenheid. Belangenbehartiging, samen sterk, is de belangrijkste reden voor bedrijven om zich aan te sluiten bij het ABC. Ze spelen een belangrijke rol binnen de gemeente. Ze dragen ideeën aan om de economische groei binnen de gemeente te stimuleren. Ze behartigen de regionale belangen en laten gezamenlijk een krachtig geluid horen. Verder organiseert ABC geregeld netwerkbijeenkomsten voor haar leden.

- Genealogie: - Genealogische gegevens van meer dan 1.000.000 personen uit Noordoost-Fryslân, verzameld door Martinus Jongsma. Op deze site vind je beknopte kwartierstaten (5 generaties) van families uit het Fries-Groningse grensgebied, vooral uit de gemeente Achtkarspelen. Veel gegevens zijn ontleend aan de registers van de Burgerlijke Stand van deze gemeente en van de gemeenten Smallingerland, Tytsjerksteradiel, Opsterland, Dantumadiel, de voormalige gemeenten Kollumerland c.a. en Grootegast, de doop-, trouw- en begraafboeken, en informatie via het internet (onder andere Ryksargyf Leeuwarden, Gen-lias).

Reactie toevoegen