Appeltern

Plaats
Dorp
West Maas en Waal
Land van Maas en Waal
Gelderland

Appeltern..jpg

Appeltern is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Land van Maas en Waal, gemeente West Maas en Waal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1983.

Appeltern is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Land van Maas en Waal, gemeente West Maas en Waal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1983.

gemeente_appeltern_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Appeltern anno ca. 1870, kaart J. Kuijper, inclusief de in 1818 opgeheven gemeente Maasbommel, exclusief de in 1818 opgeheven gemeente Alphen

Gemeente Appeltern anno ca. 1870, kaart J. Kuijper, inclusief de in 1818 opgeheven gemeente Maasbommel, exclusief de in 1818 opgeheven gemeente Alphen

gemeente_alphen_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Alphen, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Alphen, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Appeltern.jpg

Op de Maasdijk in Appeltern

Op de Maasdijk in Appeltern

Appeltern (2).jpg

Het zeer oude zaalkerkje in Appeltern

Het zeer oude zaalkerkje in Appeltern

Appeltern (3).jpg

Op de Waaldijk in Appeltern

Op de Waaldijk in Appeltern

Appeltern

Terug naar boven

Status

- Appeltern is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Land van Maas en Waal, gemeente West Maas en Waal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1983.

- De gemeente Appeltern is in 1818 vergroot met de gemeenten Alphen en Maasbommel.

- Wapen van de voormalige gemeente Appeltern.

- Onder het dorp Appeltern valt ook de buurtschap De Tuut en een deel van de buurtschap Blauwe Sluis.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1139 de Apeltre, ca. 1143 in Apeldrem, ca. 1188 in Apelderhem, 1275 de Apelteren, 1317 Apeltern, 1883 Appelteren.

Naamsverklaring
De naam komt van het Germaanse apuldrum*, datief meervoud van apuldra-* 'appelboom', vergelijk het Oudnoorse apaldr, het Oudengelse apuldor, het Oudsaksische apuldra of het Oudnederlandse apuldra- of apuldron 'appelboom', later waarschijnlijk gereïnterpreteerd als een samenstelling met hem 'woonplaats'. Vergelijk Apeldoorn en Aperloo.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Appeltern ligt Z van Druten, NO van Oss en Megen en grenst in het Z aan de Maas, die hier de grens vormt met de provincie Noord-Brabant.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Appeltern 462 huizen met 2.464 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 106/567 (= huizen/inwoners) en de dorpen Altforst 54/281, Maasbommel 131/703 en Alphen 171/913. De buurtschappen worden, in tegenstelling tot bij de meeste andere gemeenten in dat jaar, helaas niet apart gespecificeerd. De gemeente omvatte naast de genoemde dorpen verder nog de buurtschappen Berghuizen, Blauwe Sluis, Greffeling, Den Haag, Heppard / Den Heppert, Het Hoofd, De Kade, Moleneind, Moordhuizen, Mun, Munnikenwaard, Nieuwe Schans, Schraal-Jammer, De Torsch, De Tuut, Velddijk en De Wal. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 350 huizen met ca. 850 inwoners.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- "Het belangrijkste doel van het in 2017 verschenen DorpsOntwikkelPlan (DOP) Appeltern is de kwaliteit van de leefbaarheid van het dorp en de omgeving te behouden en waar mogelijk te verbeteren. Door het maken van een dorpsplan geven bewoners antwoord op de vraag: "hoe zien we de toekomst van ons dorp?" In dit plan definiëren we 'leefbaarheid' als het aantrekkelijk en/of geschikt maken van een gebied of gemeenschap om er te (blijven) wonen en/of te werken. Bij de beoordeling van de mate van leefbaarheid spelen verschillende factoren een rol, zoals de aanwezigheid van voldoende voorzieningen, gevoel van veiligheid, sociale factoren en de samenwerking met (lokale) overheden. Het plan geeft een kader aan voor de ontwikkelingen in het dorp in de komende jaren en vormt daarmee een stevige basis voor lopende en toekomstige activiteiten. Het plan wordt ook gebruikt voor de communicatie met de (lokale) overheden.

In het dorp Appeltern tekende zich in de afgelopen jaren een sterk proces van ontgroening en vergrijzing af. Er zijn nauwelijks primaire maatschappelijke voorzieningen aanwezig en wat er wel is dreigde te verdwijnen of is al verdwenen. Investeringen op verschillende terreinen zijn nodig om te voorkomen dat het dorp in een neerwaartse spiraal terecht komt. Vroeger kenden mensen in dorpen elkaar en werden veel hulpvragen door het eigen netwerk opgelost. Tegenwoordig zien we dat deze netwerken niet sterk meer zijn en hulpvragen blijven liggen. De afgelopen jaren zijn diverse initiatieven gestart, succesvol afgerond of naar de achtergrond verdwenen en gestopt. De tijden zijn veranderd en het is noodzakelijk om zo veel mogelijk de doelstellingen van al die verschillende initiatieven te bundelen tot een gezamenlijke aanpak. Samenwerking en verbinding is gezocht met inwoners, (lokale) ondernemers, school, gemeente en provincie. Verschillende initiatieven en ideeën zijn al concreet uitgewerkt en zijn er nog ideeën genoeg om in de nabije toekomst verder op te pakken. Allemaal met als doel de leefbaarheid voor inwoners in Appeltern te behouden en waar mogelijk nog verder te verbeteren."

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Appeltern heeft 11 rijksmonumenten.

- Appeltern heeft 2 gemeentelijke monumenten.

- De voormalige Hervormde (PKN) kerk (Maasdijk 16) is eenvoudig zaalkerkje uit 1858, waarbij het driezijdige koor van de 15e-eeuwse dorpskerk is behouden. In de kerk een preekstoel, midden 17e eeuw, met lezenaar, een koperen voorzangerslezenaar en doopbekkenhouder (1793) en twee kaarsenkronen. De toren is een uit tufsteen opgetrokken, romaans bouwwerk, waarvan het bovenste gedeelte in de gotische tijd is vernieuwd. Inwendig aanzetten van een koepelgewelf. In de klokkenstoel een klok van de gebr. Johan, Peter en Henricus van Trier die uit 1658 dateert. Haar onderdiameter bedraagt 117 cm. Het mechanische, smeedijzeren torenuurwerk uit de 17e eeuw is buiten gebruik gesteld. De kerk heeft sinds medio 2015 te koop gestaan en is begin 2017 verkocht aan een particulier. Op 26 maart 2017 is er de laatste kerkdienst gehouden. De huidige bestemming is ons niet bekend.

- De in 1829 gebouwde RK Sint Servatiuskerk voldeed rond 1900 niet meer. Pastoor Lambermont oordeelde dat er een nieuwe Sint Servatiuskerk (Maasdijk 26) moest komen. Architect Caspar Franssen (1860-1932; leerling van P.J.H. Cuypers) maakte het ontwerp. De kerk is in 1907 gereedgekomen. De kerk is in 2006-2007 gerestaureerd. Het is een neogotische basiliek met toren. Doordat de kerk met haar lengte-as vrijwel loodrecht op het dijklichaam is gesitueerd, was de architect genoodzaakt een omvangrijke onderbouw te projecteren onder het priesterkoor en de twee aansluitende schiptraveeën. Volgens de bouwtekeningen is rekening gehouden met een partiële beschildering van de kerk, die in 1914 ook is gerealiseerd.

- Stoomgemaal De Tuut staat in buurtschap De Tuut en wordt daarom aldaar beschreven.

- Gevelstenen in Appeltern.

Terug naar boven

Evenementen

- Op 2 zondagen per jaar (maart en X) is er de door de muziekvereniging georganiseerde Rommelmarkt.

- LenteFair (weekend in mei).

- Dorpsfeest Kom naar de Kern in Appeltern (weekend in juli) met o.a. muziek, kermis, hardloopwedstrijden, straattheater, gevarieerde jaarmarkt, podiumacts en gratis kinderattracties. De Appelternloop is op de zaterdag (in 2018 voor de 30e keer).

- Waterskischool De Uitvliet organiseert op een zaterdag begin september het jaarlijkse Nederlands Kampioenschap Banaanvaren. "Het NK Banaanvaren wordt gehouden op het Groene Eiland in Appeltern. Het is een laagdrempelig evenement (in theorie kan iedereen het, ook als je zonder banaanvaargenen bent geboren) en het is voor ieder wat wils. Voor de fanatieke deelnemers, die voor de prijzen gaan en ook voor de gezelligheidsmensen, die meedoen voor de lol. Er zijn zo’n 32/36 teams van 8 tot 10 personen en zij voeren 5 verschillende opdrachten uit op en rondom de banaan op het water. De 5 disciplines die er zijn: Banaan op z’n kop; Slalomruns; Rondje banaan; Commandorun; The dropzone. Vaak gaat het om de snelste tijd, ook om behendigheid, maar vooral om samenwerking."

- De Riverside FPV Challenge 2016 in Appeltern was een kampioenschap drone racing. Winnaars konden zich kwalificeren voor het EK en WK in oktober van dat jaar.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- "Begin jaren tachtig start Ben van Ooijen in het dorp zijn eigen hoveniersbedrijf: Van Ooijen's Hoveniers. Zonder het toen nog te weten was die activiteit het begin van De Tuinen van Appeltern. Om zijn werk als hovenier wat gemakkelijker te ‘verkopen’ legde Ben bij zijn bedrijfsloods een aantal kleine modeltuinen aan met onder andere gemetselde muurtjes, een folievijver en ook een paar vaste plantenborders. Met deze modeltuintjes gingen de ontwerpen die Ben maakte meer ‘spreken’; mensen konden zich gemakkelijker voorstellen wat er nu met de lijntjes en vakjes op de tekening bedoeld werd. Al snel zijn Ben’s voorbeeldhoekjes bekender dan Ben zijn hoveniersbedrijf. Daarom wordt besloten om de voorbeeldtuin separaat te gaan exploiteren.

Na een rondgang door Nederland om te zien wat er op het gebied van tuinenparken zoal bestond, besloot Ben een park aan te gaan leggen waar alle, in Nederland geproduceerde, producten en planten toegepast te zien zouden zijn. Bezoekers zouden er niet alleen naar toe moeten gaan voor de inspiratie, ze zouden vooral geholpen moeten worden met alle informatie over prijzen, leveranciers en bedrijven die hun hulp en diensten aanbieden. Tot op de dag van vandaag is die formule nog altijd actueel en is er vastgehouden aan het concept, hoewel er naast inspiratie en informatie nu ook vermaak en beleving zijn ingepast. De Tuinen van Appeltern genieten inmiddels grote bekendheid in binnen- en buitenland, en worden geroemd om hun objectieve status en veelzijdigheid.

Het park is begonnen op een halve hectare en is momenteel 22 hectare groot. Achter de schermen wordt druk gewerkt aan nog eens 7 hectare uitbreiding. Het is een particulier initiatief zonder overheidssteun en subsidies. Door de objectieve voorlichting wordt wel samengewerkt met bijna alle tuingerelateerde organisaties en bedrijven. Door Ben van Ooijen zijn inzet om de tuincultuur in de breedte te bevorderen ontving hij inmiddels diverse onderscheidingen en prijzen. Voor Ben is er overigens veel meer dan tuin; zijn inspanningen, en daarmee straks ook het park, zijn gericht op de totale buitenruimte. Dat betekent dus ook aandacht voor het milieu, de gezondheid, energie, klimaat enz." Zie ook de video '25 jaar De Tuinen van Appeltern' en het Filmpje over De Tuinen door John M. Pieper. In 2018 is fors geïnvesteerd in een compleet nieuwe entree, wat de komende jaren tienduizenden extra bezoekers moet opleveren. Ze willen groeien van 100.000 naar 150.000 tot 200.000 bezoekers per jaar.

Sinds 2013 realiseert Vakgroep Wilde Weelde de Wilde Weelde Wereld in De Tuinen van Appeltern. Een ontwerp van Vis à Vis Ontwerpers. De tuin is nog in ontwikkeling, maar zeer de moeite waard om te bezoeken. In het ontwerp zijn 6 tuinen geadopteerd door individuele Wilde Weelde bedrijven of een samenwerkingsverband. Dat betekent dat zij verantwoordelijk zijn voor ontwerp, aanleg en onderhoud van 'hun' tuin. Elke tuin is ontworpen rondom een bepaald thema. Zo is er de zevenbladtuin, de eetbare tuin, kleine beestjes tuin, wellnesstuin en de buurttuin. De Wilde Weelde Wereld is zo opgebouwd dat er voorbeelden van natuurlijk tuinieren te zien zijn voor allerlei schaalniveaus. Van achtertuinen tot gemeenschappelijke (buurt)tuinen, landelijke tuinen of juist een stenige, stedelijke omgeving. Voor actuele ontwikkelingen zie het menu Projecten onder de link.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Appeltern.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Appeltern.

- Onderwijs: - "De Gravin van Rechterenschool is 1 van de 14 protestants-christelijke basisscholen onder Trivium. Onze school bevindt zich in Appeltern. We hebben zo’n 65 leerlingen die we met veel plezier begeleiden. In 1853 is de Bijzondere school in het dorp geopend. Vanaf die tijd waren er in het dorp 2 scholen, een (toen) openbare school en een christelijke school. Bij het 100-jarig bestaan van de school in 1953 is het nieuwe schoolgebouw, bestaande uit 2 lokalen en enkele bijruimtes, aan de Spitsestraat in gebruik genomen. Voorheen gingen de kinderen naar het schoolgebouw aan de Maasdijk. In 2016 verhuisde de school naar de huidige locatie aan het Gentenhof. In dit filmpje zie je de opening van onze nieuwe ‘School met ruimte’." In 2019 is aan de voorkant van het gebouw een ontmoetingsruimte gebouwd voor het dorp en omstreken. En alle boeiboorden van de school zijn vervangen. Geel is nu blauw. Ook is een speelveld aangelegd met een super boomhut. In mei 2019 is het speelveld officieel geopend.

"Sinds maart 2019 is er ook BuitenSchoolse Opvang (BSO) in Appeltern. We vinden het fijn dat we samen met Schoolkidz deze mogelijkheid voor kinderopvang kunnen verzorgen bij ons op school. De BSO heeft een gezellige huiskamer, maar zal ook gebruikmaken van alle mogelijkheden van ons gebouw en de omgeving. Een lekker plekje om na schooltijd naar toe te gaan."

- Muziek: - Muziekvereniging Prins Willem Alexander.

- Sport: - De in 2011 opgerichte voetbalvereniging AAC-Olympia is er voor de dorpen Altforst, Appeltern en Horssen.

- De in 1957 opgerichte Hengelsportvereniging De Maasstroom heeft ruim 160 leden. Het viswater dat zij in beheer hebben is zeer uitgestrekt en omvat o.a de Maas van Batenburg tot Maasbommel, en de Wetering van Bergharen t/m Appeltern. In deze viswateren mag alleen gevist worden met vergunning van de club. Voorop staat een ongedwongen competitie waaraan iedereen boven de 14 jaar kan meedoen. Verder heeft de club het goed omgaan met vis en natuur hoog in het vaandel staan.

- Vervoer: - Appeltern had sinds januari 2017 een elektrische dorpsauto. Inwoners konden het voertuig, dat bij het dorpshuis stond, huren om er bijvoorbeeld mee naar de supermarkt te rijden. Het Dorpsplatform heeft zich ingezet voor de komst van de auto. Hiermee wilde het platform het gebrek aan openbaar vervoer in het dorp compenseren. Verder rijdt er namelijk alleen de buurtbus en als die niet rijdt de belbus. Provincie Gelderland financierde de Nissan Leaf. Het ging om een pilot, die 12 tot 18 maanden liep. Het project is tijdelijk gestopt. Men beraadt zich op een vervolg.

Terug naar boven

Bekende vroegere inwoner

- Een voor historici bekende vroegere inwoner van Appeltern was Joan Derk baron van der Capellen tot den Pol (1741-1784), die o.a. lid was van de Staten van Overijssel. Het is de tijd van de regenten: de Republiek der Verenigde Nederlanden wordt gekenmerkt door oligarchisch, aristocratisch bestuur, stadhouder prins Willem V treedt, onder invloed van zijn voogd en adviseur de hertog van Brunswijk Wolfenbüttel, vaak op als absoluut monarch. Het rommelt weliswaar onder de burgerij, maar dat neemt bij lange na niet zulke vormen aan als in Frankrijk en Amerika.

Van der Capellen correspondeert met de 'nieuwlichters' in andere landen. Hij verzet zich in en buiten de Staten steeds meer tegen machtsmisbruik en de behandeling van de burger als een onmondige. In 1781 verschijnt er een hartstochtelijk pamflet tegen Willem V en zijn raadgevers: de bekende 'Brief aan het volk van Nederland', een oproep aan de natie om oude vrijheden en rechten te verdedigen. Joan Derk ontwierp dit kritische geschrift op zijn landgoed Huis Appeltern.

Hella S. Haasse heeft aan de hand van authentieke tijdsdocumenten het boek 'Schaduwbeeld, of het geheim van Appeltern. Kroniek van een leven' samengesteld, waaruit een beeld ontstaat van Nederland in een weinig bekende periode, te midden van landen in grote beroering. Tegelijkertijd is het boek een speurtocht naar de persoon en de innerlijke roerselen van Joan Derk baron van der Capellen tot den Pol, een man wiens karakter vol tegenstrijdigheden ons telkens voor raadsels plaatst. Ondanks zijn zwakke gezondheid, ondanks tegenwerking en teleurstellingen, heeft hij zich met verbazingwekkende, doelgerichte energie ingezet voor democratische vernieuwingen in de Republiek der Verenigde Nederlanden.

Reactie toevoegen