Bennekom

Plaats
Dorp
Ede
Veluwe
Gelderland

gemeente_bennekom_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Bennekom, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Bennekom, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Bennekom

Terug naar boven

Status

- Bennekom is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Ede.

- Bennekom is in 1812 afgesplitst van de gemeente Ede tot een zelfstandige gemeente, en in 1818 weer aan die gemeente toegevoegd.

- Onder het dorp Bennekom vallen ook de buurtschappen De Kraats, Hoekelum en Nergena.

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch
Bennekum.

Oudere vermeldingen
1178 falsum? Berenchem, 1334 Berinchem, 1346 Bernichem, 1595 Bennecum.

Naamsverklaring
Ontstaan uit hem 'woonplaats' van Berninga 'de lieden van de persoon Berno' (bij bernu- 'beer') of uit Beringa hem 'woonplaats van de lieden van de persoon Bero'.(1)

Terug naar boven

Ligging

Bennekom ligt Z van Ede, en grenst in het N aan de A12 (met O van de Edeseweg ook nog een stuk N daarvan) en in het W aan het Valleikanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Bennekom 180 huizen met 1.453 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 6.000 huizen met ca. 15.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij Historische Vereniging Oud-Bennekom. De vereniging is opgericht in 1946 en heeft meer dan 1.500 leden. De Kostersteen is het zeer informatieve, leerzame en rijk geïllustreerde tijdschrift van de vereniging. Het verschijnt 4x per jaar en wordt gratis toegezonden aan de leden van de vereniging. Via de link zijn oudere nummers (vanaf nr. 1, 1982 t/m nr. 134, 2015) ook online te lezen. Het eerste periodiek van de vereniging heette “Mededelingen”. In november 1971 verscheen de eerste aflevering van de kwartaaluifgave “Mededelingen van de Vereniging Oud-Bennekom”. De Mededelingen hebben een bescheiden omvang van vier pagina's. In 1982 is deze uitgave vervangen door De Kostersteen. Via de link zijn de Mededelingen ook online te lezen.

Verder publiceert de vereniging regelmatig boeken over de geschiedenis van het dorp. En ook zeer informatief is de Tijdbalk die de vereniging heeft gemaakt, met 30 momenten uit de geschiedenis van Bennekom over een periode van ongeveer 4000 jaar, samengesteld door Wim Cromwijk. Genoeg analoog en digitaal leesvoer dus over de geschiedenis van dit dorp om vele avonden mee 'zoet' te zijn!

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Bennekom heeft 33 rijksmonumenten.

- Bennekom heeft 68 gemeentelijke monumenten.

- "Het verhaal over de Hervormde (PKN) Oude Kerk of Sint Alexanderkerk in Bennekom (Dorpsstraat 45) moet bepaald herschreven worden als het gaat om de oorsprongen. Dat is duidelijk geworden in de loop van de restauratie van het kerkgebouw in 2005-2006. Aan de hand van wat er onder de vloer is aangetroffen, kon worden vastgesteld dat een er zaalkerkje van 20 bij 9 meter heeft gestaan, waarschijnlijk al vanaf eind 11e of begin 12e eeuw, met meer dan waarschijnlijk een nog kleinere kerk of kapel vanaf begin 11e eeuw. Dat is de tijd waarin door bemoeienis van de in Renkum geboren bisschop Meinwerk van Paderborn, de jonge martelaar Alexander, gestorven in 161 te Rome, zijn naam aan een beperkt aantal kerken in Duitsland gegeven heeft, in en rondom Wildeshausen bij Bremen. In Nederland is dat alleen Bennekom, dat behoorde tot de goederen van bisschop Meinwerk.

De oudste geschreven documenten dateren uit de 13e eeuw. In een acte uit 1288 is sprake van de kerk van Bennekom. Toen werd die kerk en het gebied eromheen verkocht aan het Kapittel van Sint-Jan in Utrecht. Uit het bouwhistorisch onderzoek is gebleken dat de toren is gebouwd in 1290, aan de westzijde. Die toren reikte toen tot aan de bovenste sierlijst. In 1360, na een gedeeltelijke verwoesting, is de oostzijde hersteld en voorzien van een koorruimte. In 1463 wordt aan de zuidzijde van het koor een zijkapel gebouwd. De toren wordt dan verhoogd tot de hoogte zoals die nu is. In datzelfde jaar wordt een zijaltaar of vicarie aangebracht, in de jaren daarna gevolgd door nog twee altaren. Aan elk van die altaren of vicarieën was een priester of vicaris verbonden.

In 1542 wordt het oude zaalkerkje afgebroken en in etappes, veroorzaakt door politieke omstandigheden, komen dan de zijbeuken tot stand. De toren raakt dan aan drie kanten ingesloten. Er waren nog andere plannen gemaakt, o.a. een groter koor, maar de middelen gaan ontbreken en Gelderland wordt ingelijfd in het Rijk van Karel de Vijfde. Einde van de onderneming. Opmerkelijk zijn de kraagstenen met een aantal fasen uit de bouwwerkzaamheden van 1542-1543. Ze vormen met elkaar een stripverhaal. De Reformatie is in Bennekom slechts langzaam op gang gekomen. Qua vormen en uiterlijkheden blijft veel bij het oude. Pas in 1641 worden de laatste voorwerpen van de oude eredienst verwijderd.

Zeer ingrijpend is de verbouwing van de kerk in 1856-1857. Het koor en de zijkapel worden afgebroken om ruimte te maken voor een groot dwarsschip dat plaats biedt aan de Bennekomsekerkgangers. De 18e-eeuwse herenbanken krijgen nu een nieuwe plaats tegen de westmuren van de nieuwbouw. Ze behoren oorspronkelijk toe aan de bewoners van Harslo, Nergena en Hoekelum. Het orgel, gebouwd door Friedrich Leichel te Düsseldorf, wordt in 1878 geplaatst en in gebruik genomen. Restauraties en uitbreidingen worden uitgevoerd in 1925, 1940 en 1992. Bij de laatste restauratie is het orgel erkend als rijksmonument.

In 2009 is het kabinetorgel, dat door Deetlef Onderhorst in 1762 is gemaakt, in de kerk geplaatst. Een kostbaar stukje cultureel erfgoed. Wie meer wil weten over de geschiedenis van dat instrument, de maker ervan en de tijd waarin het gebouwd is, kan terecht in het boekje “Als klanken uit de kast komen”, verkrijgbaar in ’t Kerkheem en bij Stichting Vrienden van het kabinetorgel Onderhorst 1762. De Bennekomse kerk heeft een prachtige akoestiek en er worden zeer regelmatig concerten gegeven.

Wie de laatste jaren niet in de Oude Kerk of Sint Alexanderkerk is geweest, zal bij het betreden ervan een bijzondere ervaring ondergaan. Licht, ruimte, doorzicht. Er is van voorjaar 2005 tot voorjaar 2006 ingrijpend en deskundig aan gewerkt en er is leiding gegeven aan een grote groep vrijwilligers die veel tijd en werkkracht aan het project heeft gegeven. Bouwhistoricus F.G.H. Hundertmark heeft veel speurwerk verricht en vondsten gedaan. Er is veel hersteld en verbeterd. Bredere gangpaden zijn aangebracht, een deel van de banken is opgeruimd. Oude tussenmuurtjes uit de 19e eeuw zijn weggebroken. De zijbeuken zijn weer geheel tot hun recht gekomen. Het is een feest om er te zijn." (bron: Hervormde Gemeente Bennekom)

- De andere kerk die onder de Hervormde Gemeente Bennekom valt is de Hervormde (PKN) Ichtuskerk (Korenlaan 20) uit 1961, een grote wederopbouwkerk met dakruiter.

- De Gereformeerde (PKN) Brinkstraatkerk (Brinkstraat 41) uit 1927 is een belangrijke, grote interbellumkerk. Bij herstel van oorlogsschade in 1947 is een grote serie kleurrijke glas-in-loodramen geplaatst naar ontwerp van de Arnhemse glazenier G.T.J. Temme. Het orgel is in 1982 gebouwd door de firma Fama & Raadgever (Utrecht). - Site Brinkstraatkerk.

- De collectie van het Kijk- en Luistermuseum omvat gebruiksvoorwerpen, gereedschappen, streekeigen mutsen daterend van voor of rond 1900, boeren- en burgerklederdracht en veel 'lijfgoed'. De objecten zijn thematisch ondergebracht in levensechte taferelen. In het museum zijn bijv. een compleet ingerichte manufacturenwinkel uit 1868, een schoolklas anno 1920 en een boerendeel met een 'reupelstal' nagebouwd. De collectie mechanische muziekinstrumenten bestaat o.a. uit cilinder- en schijvenspeeldozen, bewegende en muziekmakende figuren, straatpiano's en pijporgels, waaronder een zeldzaam Bruderorgel uit 1870. Onder de (café)speeldozen bevindt zich een zeldzaam Amabile Harmonium, een van de drie nog bestaande exemplaren ter wereld. Tijdens rondleidingen wordt uitleg gegeven en worden mechanische muziekinstrumenten gedemonstreerd en bespeeld.

- Gevelstenen in Bennekom.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Kinderdorp Bennekom is een vakantiespeelweek tijdens de zomervakantie voor kinderen van 6 t/m 12 jaar onder het motto 'Niets moet, (bijna) alles mag'.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Zwembad De Vrije Slag noemt zich op haar site "Het mooiste verwarmde buitenbad van Nederland". Het is een veelzijdig, kleurrijk, gastvrij en invalidentoegankelijk openluchtzwembad met faciliteiten om te zwemmen en voor sport en spel. Daarnaast bieden zij klantgerichte zwemlessen en diverse waterclinics voor de basisscholen in Bennekom en omgeving. Een van de toppers van het zwembad is de grote glijbaan, maar ook de springkuil met twee duikplanken is favoriet bij vele bezoekers. Met het verwarmde 50 meter wedstrijdbad bieden zij ook de sportievelingen in de regio de mogelijkheid om hun baantjes te kunnen trekken. De accommodatie is voorzien van gratis Wifi. Laat je verrassen door het vele groen rond de diverse verwarmde zwembaden, van peuterbad - met waterspeelplaats - tot het diepe wedstrijdbad, waarbij rekening is gehouden met jong en ouder. Zo zijn er speelattributen en is er een zandbak met onder andere een mooie watergoot.

- Landschapsbeheer Gelderland heeft bewoners van Gelderse landgoederen geïnterviewd, die vertellen over het leven op het landgoed in kwestie in vroeger tijden. Eén van hen is E.L.T. baron van Isselmuden, eigenaar van landgoed Rollecate aan de Panoramaweg.

- De site van Ondernemersvereniging Bennekom (OVB) biedt het laatste nieuws over winkels en bedrijven, acties en evenementen in het dorpscentrum. Het dorp heeft een modern en gevarieerd winkelbestand. Naast vestigingen van landelijke winkelketens kent het dorp ook een groot aantal speciaalzaken met een aantrekkelijk assortiment. Klanten kunnen rekenen op een vriendelijke en persoonlijke benadering. De goede bereikbaarheid en de uitstekende gratis parkeervoorzieningen in het centrum zorgen ervoor dat winkelen in dit dorp een plezierige ervaring is.

- Stichting Mooi Binnenveld (opgericht in 2016) zet zich in voor aankoop en beheer van natuur in Het Binnenveld, het grote buitengebied tussen Ede, Veenendaal, Rhenen en Wageningen. De stichting is toekomstig eigenaar van 50 hectare van de in het gebied gelegen Binnenveldse Hooilanden, gelegen in het uiterste W van het grondgebied van Bennekom, in het W grenzend aan het Valleikanaal. De financiering van de plannen wordt gerealiseerd via de verkoop van certificaten. Ook Coöperatie Binnenveldse Hooilanden (vermoedelijk een onderdeel van Agrarische natuurvereniging Het Binnenveld?) koopt een deel van het natuurgebied als aanvulling op de agrarische bedrijfsvoering. Staatsbosbeheer is al eigenaar van een groot deel van het gebied. Deze drie eigenaren gaan de natuur in dit gebied in samenwerking beheren.

Het gaat om een aaneengesloten gebied van in totaal 280 hectare, waar straks zeldzame natuur komt, zoals blauwgrasland, trilveen en dotterbloemhooiland. 113 hectare van het gebied het Binnenveld is aangewezen als Natura 2000-gebied. Bezwaren tegen deze aanwijzing door diverse partijen zijn door de Raad van State in mei 2015 ongegrond verklaard. Begin 2019 is gestart met de - 2 jaar durende - ontwikkeling van het nieuwe natuurgebied de Binnenveldse Hooilanden. Het gaat daarbij onder meer om het verleggen van een aantal sloten in het gebied. Daarnaast wordt de oude waterloop Kromme Eem weer hersteld. Enkele percelen zullen worden afgeplagd. Om de ontwikkeling van bijzondere plantensoorten te stimuleren, zal daarna maaisel van de eveneens in dit gebied gelegen Bennekomse Meent over de terreinen worden verspreid.

Terug naar boven

Beeld

- Sinds 26 april 2016 schrijft Jan van Eck iedere werkdag onder de noemer 'Bennekoms Plaatje' een verhaaltje bij een foto die hij zelf gemaakt heeft. Jan registreert al fietsend door Bennekom en omgeving allerlei kleine en grote zaken, maakt er een foto van en schrijft er een verhaaltje bij waarin vaak een kwinkslag zit verwerkt. Iedere werkdag tussen 7 en 8 uur ‘s morgens verschijnt er een nieuw 'plaatje met praatje' van Jan van Eck op Instagram. Op 30 mei 2018 is het 500e Bennekoms Plaatje verschenen. Gefeliciteerd Jan met deze mijlpaal! Hier vind je het archief van - meer dan 500 dus! - Bennekomse Plaatjes.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bennekom.

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Journalist Mark Hemmer begint in 2012 samen met zijn vrouw Josina Intrabartolo aan het avontuur van dorpsglossy 'benn. Het blad over Bennekom'. Het 2x per jaar verschijnende magazine - dat door tientallen enthousiaste vrijwilligers gratis huis-aan-huis wordt bezorgd in het dorp en in buurkern Wageningen-Hoog - bevat leuke, enthousiaste en inspirerende verhalen die tot doel hebben om Bennekommers met elkaar te verbinden.

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Bennekom is opgericht in 1954. Sindsdien hebben ze natuurlijk heel veel meegemaakt, wat je kunt lezen op de pagina geschiedenis van de voetbalvereniging, door Guus van Holland, oud-lid en sportredacteur van NRC Handelsblad.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Bennekom.

Reactie toevoegen