Bilthoven

Plaats
Dorp
De Bilt
Utrechtse Heuvelrug
Utrecht

bilthoven_de_bildt_station.jpg

Vóór 1917 heette Bilthoven nog De Bildt-Station

Vóór 1917 heette Bilthoven nog De Bildt-Station

Bilthoven

Terug naar boven

Status

Bilthoven is een dorp in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug, gemeente De Bilt.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
- De eerste huizen in het huidige Bilthoven kwamen er rond 1900. Dit nederzettinkje werd aanvankelijk naar de ligging simpelweg 'De Bilt nabij het station' of ook wel De Bildt-Station (benaming in de poststempels van het in 1906 geopende hulppostkantoor) genoemd. Deze naamsaanduiding bleek in de praktijk echter veel verwarring te geven: de plek suggereerde dichtbij het oude dorp De Bilt te liggen, maar de afstand zal veel treinreizigers beslist zijn tegengevallen, hoewel men wat lopen betreft in die tijd meer gewend was. Bovendien namen veel mensen vanuit Utrecht de verkeerde trein of tram (naar De Bilt, terwijl men eigenlijk in de nederzetting De Bilt-Station moest zijn, of andersom).

Daarom besloot de gemeenteraad op 23 mei 1917 tot het vaststellen van een eigen plaatsnaam voor deze nederzetting. Biltsche Duinen moest het worden (dat gekozen werd boven andere voorgestelde namen zoals De Bilt-Buiten, Biltwijk en De Leyen). De Spoorwegen vonden dit echter geen goede naam. Daarom werd er op 11 oktober 1917 wederom over vergaderd en besloten tot het vaststellen van de plaatsnaam Bilthoven (dat de voorkeur kreeg boven andere aangedragen namen zoals Leyenhoven, De Bilt-Hoog en Bilthof), bedacht door gemeenteraadslid en huisarts dr. Melchior. (bron: (1) en 'Villapark Vogelzang', in periodiek De Biltse Grift, okt. 1994).

- (2) stelt dat de nederzetting aanvankelijk (volgens hen in ieder geval in 1913) Vogelenzang werd genoemd (de correcte spelling was overigens Vogelzang, zie bij Geschiedenis), en men het wilde hernoemen om verwarring met het gelijknamige Noord-Hollandse dorp te voorkomen. En dat de naam Bilthoven een compromis was tussen het door de spoorwegmaatschappij voorgestelde Biltduin (naar de alhier gelegen Biltse Duinen) en het door de gemeente voorgestelde Leijenhoven (naar het bosgebied de Leijen). Verder stellen zij dat de naam aanvankelijk voortleefde als aanduiding van de wijk tegenover het station tussen de Boslaan en de Nachtegaallaan, maar dat deze in onbruik raakte toen dit wijkje deels werd gesloopt voor de aanleg van winkelcentrum De Kwinkelier. Tegenwoordig is er nog sprake van een Plein Vogelzang.

Terug naar boven

Ligging

Bilthoven ligt direct NO van De Bilt en is met dat dorp aaneengegroeid.

Terug naar boven

Statistische gegevens

Bilthoven heeft ca. 10.000 huizen met ca. 22.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne: station De Bilt
Het huidige Bilthoven heeft zijn ontstaan te danken aan de ligging bij het gelijknamige station, aanvankelijk station De Bilt geheten. Dat station is er in 1863 gekomen dankzij jonkheer Hendrik van den Bosch (destijds eigenaar van Huize Jagtlust), die de aanleg van de spoorlijn Utrecht-Amersfoort meefinancierde en de grond voor het station gratis afstond, op voorwaarde dat op zijn grondgebied een halte gebouwd zou worden waar 4x per dag een trein zou stoppen.

Het grondgebied rond het station was aanvankelijk nog onontgonnen en onbewoond gebied en dat zou nog enkele decennia zo blijven. Het was daarom niet verwonderlijk dat de spoorwegmaatschappij, de Nederlandsche Centraal-Spoorwegmaatschappij (NCS), hier eigenlijk helemaal geen halte gepland had. Maar de jonkheer had dus middels zijn geld en grond de macht om dit af te dwingen, zoals op soortgelijke wijze ook elders in het land stationnetjes in niet voor de hand liggende 'rimboes' zijn ontstaan (iets vergelijkbaars heeft zich bijvoorbeeld voorgedaan m.b.t. het station van Wolfheze). - Nadere informatie over de geschiedenis van station Bilthoven. Station Bilthoven op Stationsweb.

Station De Bilt e.o. aantrekkelijk voor welgestelde stedelingen
Eind 19e eeuw bestond er bij welgestelde stedelingen de behoefte zich buiten te vestigen, maar niet te ver van een grote stad. De uitbreiding van het spoorwegennet in die tijd vergrootte de mogelijkheid om buiten te wonen en in de stad te werken. De grond buiten de stad was bovendien veel goedkoper, wat het buiten wonen ook aantrekkelijk maakte. De gronden ter weerszijden van de spoorlijn in de gemeente De Bilt lagen er eind 19e eeuw nog 'woest en ledig' bij. Het was in die tijd voornamelijk heide met hier en daar wat bossages en stuifduinen. De zandige grond was niet geschikt voor akkerbouw of veeteelt en dus nog nauwelijks in cultuur gebracht. De spoorlijn vormde een snelle verbinding naar de grote stad (Utrecht). Een geschikte plek dus voor de aanleg van een villapark.

Eerste nederzetting in het huidige Bilthoven: Villapark Vogelzang
Bovendien stopten er aanvankelijk slechts enkele treinen per dag, maar nam later de frequentie toe, en kwamen er spoorverbindingen bij naar Den Dolder en Baarn (1898) en Zeist (1901), waardoor er in 1902 dagelijks 52 treinen stopten van en naar Utrecht. Dat maakte vestiging bij het station wel heel aantrekkelijk.

De grond was grotendeels in handen van een paar grootgrondbezitters, onder wie de familie Van Boetzelaer, die nog altijd landgoed Eyckenstein in Maartensdijk bezit. Het hele gebied tot aan buitenplaats Sandwijck ten zuiden van De Bilt was in handen van de Van Boetzelaers. De grootgrondbezitters bouwden er buitenhuizen om daar ’s zomers te verblijven met andere hooggeplaatste lieden. De Soestdijkseweg liep door naar het jachthuis van de Oranjes, wat Soestdijk toen was. Ze kwamen daar ’s zomers jagen en hielden er feesten.

De eerste bebouwing in het huidige Bilthoven werd vanaf 1900 geleidelijk gerealiseerd middels het Villapark Vogelzang, ten zuiden van de spoorlijn. Dat was genoemd naar Huibert Vogelzang, die hier in 1838 10 ha heidegrond had gepacht en ontgonnen tot deels (land)bouwgrond, deels bos. In 1854 verhuisde hij naar de Haarlemmermeer en ging zijn achternaam over op de naam van het gebied.

In 1906 kreeg het villapark haar eigen hulppostkantoor - een post-, telegraaf- en telefoonkantoor werd te duur bevonden - dat De Bildt-Station werd genoemd. Ook het nederzettinkje werd aanvankelijk zo genoemd, maar is in 1917, zoals reeds in het hoofdstuk Naam uiteengezet, hernoemd in de huidige benaming Bilthoven. (bron en nadere informatie: 'Villapark Vogelzang', Lies Haan-Beerends, in periodiek De Biltse Grift, okt. 1994)

Uitbreiding grondgebied en bebouwing
Ten noorden van de spoorlijn werden na 1910 de villaparken Drakesteyn, Oosterpark en Ridderoord gerealiseerd. Het noordelijk deel van Bilthoven viel aanvankelijk onder de gemeente Maartensdijk en was een bosgebied, behorend tot landgoed Eyckenstein, bewoond door de familie Van Boetzelaer. Na het overlijden van mr. Willem Carel baron Van Boetzelaer in 1934, is het landgoed gesplitst. Een zuidelijk deel is aan projectontwikkelaars verkocht en in 1954 middels grenscorrectie overgegaan naar de gemeente De Bilt (dat gebied had op dat moment 361 inwoners). Op dit grondgebied is de villawijk Bilthoven-Noord gebouwd.

"Met de afschaffing van de privileges van de adel kwam de klad in het adellijke dorp. De burgerij kwam op. Er was steeds meer democratie en de opleidingsmogelijkheden namen toe. De echte oude adel had geen ondernemingszin. Hun grond, die steeds minder waard werd, verkochten ze aan burgers uit Utrecht, die met de trein een snelle verbinding hadden. Zo ontwikkelde Bilthoven zich. De belastingen waren hier veel lager dan in de stad. Steeds meer burgers uit Utrecht zetten er villa’s neer. Eerst de rijkelui en zakenlui, maar later ook leraren, veel mensen van de Spoorwegen en idealisten, zoals pedagoog Kees Boeke, oprichter van de lokale Werkplaats Kindergemeenschap eind jaren twintig. Nu heeft Bilthoven een doorsneebevolking." Aldus een citaat uit de lezing van historica Korine Hazelzet t.g.v. het 100-jarig bestaan van het dorp in 2017.

Tweede Wereldoorlog
In 2015 is het boek 'Bilthoven en De Bilt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Verhalen hoe de oorlog is verdwenen' gepubiceerd (auteur: Bernard Schut, uitg. De Drie Ceders). In 2018 verschijnt het vervolg: 'Bilthoven en De Bilt de eerste jaren na de bevrijding. De rekening van vijf jaar oorlog' (zelfde auteur, zelfde uitgever), waarin de effecten van de Tweede Wereldoorlog worden beschreven, in het bijzonder voor deze gemeente; eveneens gebaseerd op literatuurstudie en interviews met ooggetuigen. Van dezelfde auteur is ook een artikel over de oorlogsgeschiedenis van het dorp verschenen op Historiek.net.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instantie en literatuur:

- Historische Kring d'Oude School. Oudere jaargangen van hun tijdschrift De Biltse Grift zijn via de link ook online te lezen.

- T.g.v. het 100-jarig bestaan van de huidige plaatsnaam in 2017 heeft de Historische Kring het boek '1917-2017 Honderd jaar Bilthoven' gepubliceerd. Wim Krommenhoek en Leo van Vlodorp zijn de samenstellers, en hebben ook als auteur bijdragen geleverd. Naast hen hebben ook vele anderen een onderwerp uitgewerkt of een bijdrage geleverd. Het boek beschrijft de geschiedenis van het dorp in ruim 340 pagina's in ca. 35 onderwerpen met veel foto's in zwart/wit en kleur. De geschiedenis van vele aspecten van het dorp zoals industrie, zwembaden, WVT, geestelijke stromingen, de bouw van villa's en de wijken De Leijen en Tuindorp komen aan de orde. Het boek is verkrijgbaar bij Tobaccoshop Henk Hillen (Planetenbaan), Boekhandel Bouwman (Hessenweg), The Readshop (Hessenweg), de Bilthovense Boekhandel (Julianalaan), Bruna (Julianalaan), Primera Maartensdijk (Maertensplein 24, Maartensdijk) en Fa. van der Neut & Zn (Groenekanseweg, Groenekan).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Er wordt al enkele jaren gewerkt aan de herinrichting van het centrum van Bilthoven. Als onderdeel hiervan is in 2013 de ondertunneling van de spoorwegovergang gerealiseerd, wat de verkeersdoorstroming en -veiligheid ten goede komt. In 2017 is ook de spoorwegonderdoorgang in de Leijenseweg ter hoogte van de Leijen gereed gekomen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Bilthoven heeft 23 rijksmonumenten.

- De Hervormde (PKN) kerk met aanvankelijk de naam Opstandingskerk (Eerste Brandenburgerweg 34) dateert uit 1963 en is gebouwd naar ontwerp van architecten G. en H.A. Pothoven. In 2019 is de naam van deze kerk gewijzigd in Oosterlichtkerk in verband met het samengaan van twee kerkelijke 'wijken' in de Bilt en de fusie van PKN De Bilt met PKN Groenekan. - Site van de Oosterlichtkerk.

- Voormalige Hervormde (PKN) Noorderkerk (Laurillardaan 6). Kerk (1955) en pastorie (1979) zijn ontworpen door ir. J.B. baron van Asbeck. De kerk is in september 2015 aan de eredienst onttrokken. Het is een gemeentelijk monument.Het is een centraliserende dwarskerk. Boven de ingang is een mozaïek gemaakt door Gunhild Kristensen (1919-2002). Zij gebruikte hiervoor materiaal dat zij op de bouwplek had gevonden. Kristensen maakte ook de glas-in-loodramen van de aandachtswand: 'Jacob worstelt met de Engel' en 'Christus met de Emmaüsgangers'. In 1998 is door ir A.K. de Groot, architect en gemeentelid, een ingrijpende verbouwing uitgevoerd aan de bijgebouwen, waarbij een nieuwe consistoriekamer is gemaakt.

- De Gereformeerde (PKN) voorheen Julianakerk (Julianalaan 42) dateert uit 1927. Architectonisch belangrijk kerkgebouw, gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School, naar ontwerp van architect E. Reitsma. Deze ontwierp belangrijke expressionistische kerken in onder meer Andijk, Kollum en Weesp. Recentelijk is overwogen om naast de Julianaschool een geheel nieuw kerkgebouw neer te zetten. Onder meer door de vastgoedcrisis is besloten de bestaande Julianakerk te renoveren. Sinds de renovatie heet de kerk Centrumkerk. De kerkenraad had als beleid geformuleerd dat de kerk een rol voor de samenleving heeft en in het centrum gevestigd moet zijn. Daar paste de naam Centrumkerk bij. In de vergrote kerkzaal staat nu het orgel van de in de vorige alinea beschreven Noorderkerk. Om dat passend te maken is het verzonken geplaatst. Het geheel is nu multifunctioneel en kan worden gehuurd.

- Woudkapel.

- Watertoren uit 1927.

- De rijksmonumentale voormalige Oranje Nassauschool (tegenwoordig Aeres MAVO Bilthoven) (Soestdijkseweg Zuid 208) is in 1930 gebouwd naar ontwerp van gemeentearchitect P.J. Vermaak. De vormgeving van het gebouw vertoont nauwe verwantschap met de architectuur van architecten W.M. Dudok en de Amerikaan F.L. Wright. Dit komt onder meer naar voren in het materiaalgebruik (gele baksteen) en de lage gevels (Soestdijkseweg) met de hoog opgaande en overstekende dakschilden. Aan de achterzijde bevinden zich diverse aanbouwen. Deze aanbouwen zijn door middel van een moderne corridor met de oude school verbonden. Het interieur van de school is wat de plattegrondindeling betreft nagenoeg origineel. Karakteristiek zijn de vestibule met trappartij en de gangen naar de lokalen met steenrode wandbetegeling en houten vensters en deuren met roedenindeling in de scheidingsmuur tussen de gang en lokalen.

De tuin aan de zijde van de Soestdijkseweg heeft een belangrijke aanvullende waarde. Deze bestaat uit een met lage struiken en taxusbomen beplant gazon, dat door een recht pad naar de voormalige hoofdingang wordt doorsneden. Het pad wordt gedeeltelijk begrensd door een gemetselde L-vormige plantenbak naar de hoofdingang toe. Integratie van tuin en architectuur wordt bewerkstelligd door de gemetselde plantenbakken langs de gevels en door de L-vormige plantenbak. Het geheel vormt gezamenlijk een karakteristiek ensemble langs de Soestdijkseweg. Het schoolgebouw is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde als gaaf voorbeeld van een schoolgebouw met stijlinvloeden van W.M. Dudok en F.L. Wright. Tevens vanwege de grote ensemblewaarde als beeldbepalend onderdeel van de oorspronkelijke, doorgaans villa-bebouwing aan de Soestdijkseweg.

- Gevelstenen in Bilthoven.

- Begraafplaats Brandenburg.

- Natuurbegraafplaats Den en Rust (van start gegaan in 2012) is de eerste natuurbegraafplaats in de provincie Utrecht.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De Biltse Duinen is een gemeentelijk landschapsmonument. De Raad van State heeft de legitimiteit daarvan bevestigd in haar uitvoerig beargumenteerde uitspraak d.d. 9-1-2013. - De Vrienden van de Biltse Duinen zetten zich in voor behoud en toegankelijkheid van dit waardevolle landschap. - Natuurpad de Biltse Duinen. - Het verhaal van de Biltse Duinen deel 1. - Het verhaal van de Biltse Duinen deel 2.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bilthoven (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Pagina over (actuele ontwikkelingen in) Bilthoven, op de site van gemeente De Bilt.

- Voortgezet onderwijs: - "Bij Aeres MAVO Bilthoven (voorheen Oranje Nassauschool) krijgen alle leerlingen volop kansen en keuzes. Ze leren hun eigen keuzes te maken. Iedere leerling heeft zijn eigen leerplan met leerdoelen. Leerlingen die sneller door de stof heen gaan, kunnen kiezen voor een verdieping van de vakken of doen al delen van het centraal examen in klas 3. Leerlingen die extra begeleiding nodig hebben, krijgen dit gewoon op school. Docenten zijn hiervoor speciaal opgeleid. De lessen zijn op mavoniveau. Dat is hetzelfde als het niveau van vmbo-theoretische leerweg. De school heeft ca. 200 leerlingen. Ze komen uit de hele omgeving, van De Bilt en Utrecht tot Zeist. De school staat bekend als een kleine school waar iedereen elkaar kent. Naast de algemene vakken zoals Nederlands, Engels en wiskunde leren leerlingen welke manier van leren het beste bij hen past. Leert een leerling bijvoorbeeld het beste door iets te doen, of door juist met zijn neus in de boeken te zitten? Als je weet hoe je het beste leert, leer je makkelijker en kan leren leuk zijn.

De sterke punten van Aeres MAVO Bilthoven: goede doorstroom naar havo; ieder leerling heeft zijn eigen leerplan; unieke begeleiding door eigen docenten; grote betrokkenheid met ouders; leuke, gezellige en overzichtelijke school; eenvoudig en veilig bereikbaar met fiets of OV. In onze kleine school zorgen we voor uitdagend, inspirerend en gevarieerd onderwijs. We vinden het belangrijk dat leerlingen en docenten respect voor elkaar hebben, dat zij elkaar waarderen als persoon en dat er voor ieder voldoende ruimte is om zich te ontwikkelen. Hiervoor hebben we binnen onze school drie afspraken gemaakt: we tonen respect en zorg voor medemens en omgeving; we zijn medeverantwoordelijk voor het leefbaar houden van de school, zodat iedereen zich veilig kan voelen; we zijn samen verantwoordelijk voor het leerproces op school. We vinden het heel normaal dat we samen de school en de schoolomgeving netjes houden. De leerlingen van klas 1 en 2 maken daarom volgens rooster na elke pauze de aula en de gangen schoon. De leerlingen van klas 3 en 4 ruimen de rommel op het schoolplein op."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Bilthoven Brandenburg, - idem Gregorius en - idem Den en Rust.

Reactie toevoegen