Buitenstvallaat

Plaats
Buurtschap
Smallingerland
Fryslân

buitenstvallaat_straatnaambord.jpg

Buitenstvallaat is een buurtschap in de provincie Fryslân, gemeente Smallingerland. De buurtschap valt formeel onder de kern Drachten, maar heeft in de praktijk (ook) nauwe banden met buurdorp De Wilgen. (© Google StreetView)

Buitenstvallaat is een buurtschap in de provincie Fryslân, gemeente Smallingerland. De buurtschap valt formeel onder de kern Drachten, maar heeft in de praktijk (ook) nauwe banden met buurdorp De Wilgen. (© Google StreetView)

buitenstvallaat_op_kaart_openstreetmap.jpg

Buurtschap Buitenstvallaat ligt in het uiterste W van Drachten, NO van het dorp De Wilgen, W van de sportaccommodatie van de Drachtster Boys, aan het begin van de Drachtstervaart. (© www.openstreetmap.org)

Buurtschap Buitenstvallaat ligt in het uiterste W van Drachten, NO van het dorp De Wilgen, W van de sportaccommodatie van de Drachtster Boys, aan het begin van de Drachtstervaart. (© www.openstreetmap.org)

buitenstvallaat_schutsluis.jpg

Het pronkstuk van buurtschap Buitenstvallaat is de rijksmonumentale schutsluis uit 1893. (© https://afanja.com)

Het pronkstuk van buurtschap Buitenstvallaat is de rijksmonumentale schutsluis uit 1893. (© https://afanja.com)

buitenstvallaat_ophaalbrug.jpg

De smalle ijzeren ophaalbrug over de sluiskolk in buurtschap Buitenstvallaat dateert uit 1935.

De smalle ijzeren ophaalbrug over de sluiskolk in buurtschap Buitenstvallaat dateert uit 1935.

buitenstvallaat_sluiswachterswoning.jpg

De schutsluis in Buitenstvallaat vormt een fraai ensemble met de bijbehorende, goed bewaard gebleven en eveneens rijksmonumentale en uit 1893 daterende sluiswachterswoning.

De schutsluis in Buitenstvallaat vormt een fraai ensemble met de bijbehorende, goed bewaard gebleven en eveneens rijksmonumentale en uit 1893 daterende sluiswachterswoning.

buitenstvallaat_skutsje_de_jonge_trijntje.jpg

Skûtsje De Jonge Trijntje uit Buitenstvallaat dateert uit 1909, is in 2010 teruggevonden, zorgvuldig gerestaureerd en weer volop in de vaart. In het hoofdstuk Bezienswaardigheden kun je alles lezen over de lotgevallen van dit skûtsje.

Skûtsje De Jonge Trijntje uit Buitenstvallaat dateert uit 1909, is in 2010 teruggevonden, zorgvuldig gerestaureerd en weer volop in de vaart. In het hoofdstuk Bezienswaardigheden kun je alles lezen over de lotgevallen van dit skûtsje.

Buitenstvallaat

Terug naar boven

Status

- Buitenstvallaat is een buurtschap in de provincie Fryslân, gemeente Smallingerland.

- De buurtschap Buitenstvallaat valt formeel, voor de postadressen, onder de kern Drachten. In de praktijk heeft de buurtschap nauwe banden met buurdorp De Wilgen. Zo is er met dat dorp en de andere buurkern Smalle Ee een gemeenschappelijk Plaatselijk Belang, waarvoor zie het kopje Links.

- De buurtschap heeft geen plaatsnaamborden, zodat je ter pekke alleen aan de gelijknamige straatnaambordjes kunt zien dat je er bent aangekomen. En komend vanuit de weg De Werf zelfs dát niet eens; op de splitsing van die wegen staat wel een straatnaambordje De Werf, maar geen straatnaambordje Buitenstvallaat. Terwijl dat daar nou juist het meest relevant is omdat je daar die straat en buurtschap binnenkomt. Er staat wél een straatnaambordje helemaal aan het eind van de doodlopende weg, bij de hieronder beschreven scheepswerf Van der Werff (zie de foto elders op deze pagina) (en er staat een straatnaambordje komend vanuit het Z, vanaf de Postlaan). Maar dan ben je er al lang en breed, dus dáár heeft een straatnaambordje nou net géén nut. Rare jongens, die Frysken...

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Bûtenstfallaat.

In het Nederlands
De Nederlandse spelling zou (ook volgens (1) en zo staat het ook nog in de atlassen en - dus? - op Google Maps) eigenlijk Buitenstverlaat moeten zijn. De naam verwijst immers naar een verlaat, 'schutsluis', in de Drachtsterfeart. Maar de buurtschap is gelegen aan de weg Buitenstvallaat, kennelijk een halfslachtige kruising tussen Nederlands en Fries, en de straatnamen zijn ooit door de gemeenteraad vastgesteld, dus gaan wij er maar vanuit dat dit de kennelijke officiële dan wel voorkeursspelling voor de naam van de buurtschap is. Ook de lokale scheepswerf gebruikt deze spelling meermaals op haar site.

Oudere vermeldingen
1899 Het Buitenste Verlaat, 1913 Buitenst verlaat.

Naamsverklaring
"Betekent buitenste 'meest buitenwaarts gelegen' en verlaat 'kleine (schut)sluis', buurschap bij de sluis tussen de Drachtster Compagnonsvaart (17e eeuw) en de Drait. De schutsluizen op de Opsterlandse Compagnonsvaart en de Drachtster Compagnonsvaart worden alle verlaat genoemd."(2)

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Buitenstvallaat ligt rond de gelijknamige weg, (in het) W van Drachten, NO van het dorp De Wilgen. De buurtschap lag tot voor kort nog echt los van Drachten, maar gezien de oprukkende nieuwbouw en bedrijventerreinen is de buurtschap tegenwoordig aan de kern Drachten vastgegroeid.

Terug naar boven

Statistische gegevens

De buurtschap Buitenstvallaat omvat slechts een handvol panden en wordt qua grondgebied grotendeels in beslag genomen door een scheepswerf en een - in 1962 aangelegde - jachthaven. Aan de doodlopende weg Passchier Bollemanhaven (die ter plekke op het straatnaambordje goed wordt gespeld - in twee woorden - maar op het richtingbordje bij de Postlaan foutief wordt gespeld in drie woorden) ligt verder nog een buurtje met 17 woonarken.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vallaat en vaart
"De eerste keer dat ik hier kwam, was ik nog een maar een kind. In 1970 heb ik samen met een paar vriendjes de Hooidammentocht geschaatst. Deze tocht van 20 km van Drachten naar buurtschap Hooidammen/Headammen* v.v. werd indertijd door de Politie Personeelsvereniging Smallingerland georganiseerd voor de jeugd tot 15 jaar. Start en finish lagen bij de brug De Pijp en de tocht leidde over de Drachtstervaart o.a. langs Buitenstvallaat naar de Hooidammen." Aldus weblogger Afanja in zijn artikel in tekst en beeld over de buurtschap (d.d. 24-1-2021). * Waar de Hooidammentocht gedetailleerd wordt beschreven, red.

Hij vervolgt: "Behalve een sluis, een paar huizen en enkele boerderijen was er in de wijde omgeving in de toen ’s winters nog vaak bar koude witte wereld weinig te zien. Of het moet al zijn dat er toen nog een paar kalkovens in Buitenstvallaat stonden. Ik geef toe dat er ook een oude skûtsjewerf lag, daar was ik me toen nog niet van bewust. De oude, rijksmonumentale sluiswachterswoning is een van de pronkstukjes die nu nog resten.

Hier ligt echt een voor Drachten belangrijk stukje geschiedenis. Vanaf dit punt werd in 1641 namelijk begonnen met de aanleg van de Drachtstervaart. Om dat mogelijk te maken is hier een schutsluis of verlaat (Fries: vallaat) aangelegd. Het oude Buitenstvallaat is het beginpunt van de Drachtstervaart, die is aangelegd in opdracht van koopman en veenbaas Passchier Bolleman (waar het straatje Passchier Bollemanhaven in de buurtschap dus naar is genoemd). Dat vormt eigenlijk ook het beginpunt van Drachten. De vaart maakte namelijk de afvoer van turf uit de omgeving mogelijk en dat bracht allerlei activiteit naar Drachten.

Er is sinds die tijd veel gebeurd. Buitenstvallaat ligt tegenwoordig ingeklemd tussen Drachtster nieuwbouwwijken en het dorp De Wilgen. Dit is nog het enige authentieke stukje van de oude vaart uit 1641, waarvoor naar verluidt 800 arbeiders werden tewerkgesteld. Het deel van de vaart vanaf de Hogeweg is in de jaren zestig gedempt. Het deel daarvan vanaf de Hogeweg tot het centrum van Drachten is in 2016 opnieuw uitgegraven en heropend."

Scheepswerf
Het buitenste verlaat van de in 1641 gegraven Drachtstervaart leek Aucke Gerrijts in 1710 een ideale plek om ernaast een scheepswerf te beginnen. Maar reeds na vijf jaar verkocht Aucke zijn nieuwe werf en begon een werfje aan de pas gegraven Noorderdwarsvaart in Drachten. Het bedrijfje bij het Buitenstvallaat kwam daarna regelmatig in andere handen. In 1843 werd Haike Pieters van der Werff er werfbaas. Sindsdien is de werf in handen gebleven van de scheepsbouwfamilie Van der Werff. - Geschiedenis van scheepswerf Scheepsbouw Van der Werff (waar de familienaam inderdaad is afgeleid van het feit dat men een scheepswerf exploiteert). - Nog een artikel over de geschiedenis van scheepswerf Van der Werff, met diverse foto's van de buurtschap door de jaren heen, op de site Dragten.nl. - Nog een artikel over de geschiedenis van scheepswerf Van der Werff, als themanummer van heemkundevereniging Smelne's Erfskip, juni 2013.

Kalkovens
N van de scheepswerf, W van Buitenstvallaat 11, hebben twee kalkovens gestaan. Getuige dit artikel over deze kalkovens in tekst en beeld op de site Dragten.nl hebben zij er in ieder geval tot begin jaren zeventig gestaan. Er hebben vele tientallen kalkovens in ons land gestaan. Daarvan zijn er nog maar een handvol over. Kalkovens werden gebruikt om schelpen met behulp van turf te verbranden tot kalk. Deze kalk werd gebruikt als bouwmateriaal en als bemesting voor het land (kalk wordt gebruikt om de pH-waarde van de grond te verhogen en de grond dus minder zuur te maken).

Volgens oude tekeningen/kaarten (1664) hebben deze ovens oorspronkelijk vlak naast de Noorderhogeweg gestaan. Op kaarten van 1840 is te zien dat er langs de zuidkant van de Langewijk een hele rij hebben gestaan. Ook aan de noordkant van de Langewijk, vlak bij het Ureterper Vallaat, hebben er 2 gestaan. Jaren later is op het terrein aan het Moleneind, waar later Kijlstra Beton zich vestigde, ook een kalkoven gebouwd. Door de stankoverlast is deze echter weer snel afgebroken. Toen zijn de twee kalkovens bij het Buitenstvallaat gebouwd. Als de wind uit het westen waaide, was de geur in Drachten duidelijk te merken.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het college van B&W van gemeente Smallingerland heeft in juni 2017 een voorbereidingskrediet van 50.000 euro beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van Buitenstvallaat / Gaastereiland, dat volgens de 'Visie Waterfront Drachten' (2016) 'het gezicht van Drachten' moet worden, als 'oostelijke poort naar de Friese Meren'. Het budget is nodig om diverse onderzoekskosten te dekken. Het gaat o.a. om ecologisch onderzoek, advisering op het vlak van toeristisch-recreatieve functies, verkeerskundig onderzoek, bodemonderzoek, civieltechnische doorrekeningen en de kosten van het organiseren van bijeenkomsten. Het gaat globaal om het ontwikkelen van recreatieve vaarroutes en vaarwater in het gebied. In het uitvoeringsprogramma is het financiële kader voor dit project indicatief bepaald tussen de 3 en 4 miljoen euro. Door verbeteren van de doorvaart moet het Buitenstvallaat, met de oude werf en de sluis, terug in beeld komen als het silhouet van Waterfront Drachten.

In de plannen wordt gedacht aan het beleefbaar maken van de sluis en historisch Buitenstvallaat door het plaatsen van zitgelegenheid en informatie. De bestaande brug moet vermoedelijk worden verhoogd of er moet een eenvoudige ophaalbrug voor in de plaats komen. Ook zou Watersportcentrum De Drait kunnen worden opgewaardeerd met bijvoorbeeld horeca, verblijfsaccommodatie en het verbeteren van lig- en passantenplaatsen. Daarnaast wordt er gedacht aan een buitenmuseum, watertaxi en het verdiepen van het vaarwater tussen De Veenhoop en Drachten. In september 2017 hebben hebben ontwerpsessies plaatsgevonden. Dan zijn ook verkennende gesprekken met vastgoedeigenaren en initiatiefnemers worden gestart. Als dat volgens de planning is verlopen, is in 2018 de planologische procedure gestart.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De rijksmonumentale schutsluis met voetgangers(ophaal)brug (bij Buitenstvallaat 4), voorheen aangeduid als Sluis I, is gebouwd in 1893 en ligt nabij de uitmonding van de Drachtstervaart in de Drait. Het werk is uitgevoerd door aannemer O.M. Meek uit Donkerbroek, in opdracht van de Provinciale Waterstaatsdienst. De walmuur 'beneden' de sluis is in 1899 verlengd met een houten walbeschoeiing. In 1935 is de sluis opnieuw hersteld, door aannemers H. en W. Visser te Lemmer. In de jaren vijftig is de sluis opnieuw gewijzigd door onder meer het plaatsen van een gemaalinrichting op een sluishoofd. Buiten de bescherming van rijkswege valt de smalle ijzeren ophaalbrug uit ca. 1935 over de sluiskolk, wegens ondergeschikt belang.

De sluis van het Buitenstvallaat is van cultuurhistorisch belang: als bijzondere uitdrukking van de sociaal-economische ontwikkeling van Drachten, die samenhangt met de turfvaart sinds de 17e eeuw; als bijzondere uitdrukking van de waterstaatkundige ontwikkeling, die samenhangt met de in 1876 tot stand gekomen verbetering van het net van waterwegen in Zuidoost-Friesland met Drenthe en Groningen; vanwege de historisch-ruimtelijke relatie met de Drait aan de monding van de trekvaart, de Drachtster Vaart; vanwege de hoge mate van visuele gaafheid in samenhang met de sluiswachterswoning; vanwege de hoge mate van zeldzaamheid, als enig overgebleven sluis in dit kanaal.

- Ook de bij de sluis behorende sluiswachterswoning of verlaatmeesterswoning (Buitenstvallaat 4) is een rijksmonument. "Het huis is in 1893 gebouwd in opdracht en naar standaardontwerp van de Provinciale Waterstaatsdienst, door aannemer O.M. Meek uit Donkerbroek. De woning staat georiënteerd op de sluis: de voorgevel van de vorensprong staat direct aan het voormalige jaagpad (thans verbreed) dat de woning scheidt van de sluiskolk (Sluis I) in de Drachtstervaart. Wegens te geringe architectonische waarde en geringe ouderdom vallen buiten de bescherming van rijkswege: een aan de achterzijde van de woning rond 1950 aangebouwde bijkeuken van bakstenen onder zadeldak en de voormalige werkplaats.

De sluiswachterswoning in Buitenstvallaat is van cultuurhistorisch en typologisch belang: als essentieel onderdeel van het waterstaatkundig complex in de Drachtster Compagnonsvaart dat bewaard is gebleven; als typologisch voorbeeld van de gestandaardiseerde dienstwoning van de Provinciale Waterstaat; vanwege de redelijke mate van gaafheid van het exterieur van de dienstwoning; vanwege de historisch-ruimtelijke relatie met de sluis in de Drachtstervaart; vanwege de hoge mate van visuele gaafheid; vanwege de redelijke mate van zeldzaamheid, als sluiswachterswoning langs de Drachtster Compagnonsvaart." (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

- Het skûtsje 'De Jonge Trijntje' is in 1909 in opdracht van Jan Martens Jagersma gebouwd op de skûtsjewerf van Jan Oebeles van der Werff aan het Buitenstvallaat in Drachten. Beurtschipper Jagersma vernoemde het skûtsje naar zijn enige dochter Trijntje. De schipper onderhield tot 1920 een geregelde beurtdienst tussen Drachten en Groningen en omstreken. In 1920 nam zijn zoon het over met een motorschip. Het skûtsje werd verkocht en maakte vervolgens onder verschillende namen omzwervingen door Nederland en België. Haiko van der Werff, de achterkleinzoon van Jan Oebeles, zet sinds 2001 het bedrijf van zijn overgrootvader voort onder de naam ‘Scheepsbouw O.H. van der Werff’.

Haiko zag een droom uitkomen, toen 'De Jonge Trijntje' in 2010 werd teruggevonden in Zwolle en hij de kans kreeg om het te restaureren. Het beurtvaart skûtsje werd aangekocht door Stichting De Jonge Trijntje met de bedoeling om het schip als cultureel erfgoed in de oorspronkelijke staat terug te laten brengen, En zo was de cirkel rond; het skûtsje werd volledig gestript en in de originele staat teruggebracht op de werf waar het 100 jaar eerder was gebouwd. 's Zomers ligt het skûtsje - een van de boegbeelden van 'het Drachten-van-de-skûtsjes' - aan het Buitenstvallaat voor de scheepswerf van Haiko van der Werff. Er wordt dan met ploegjes gezeild, kinderen worden er onderwezen over de zeilvaart in vroeger tijden en er wordt onderhoud gepleegd. In de winter ligt het skûtsje in de Drachtstervaart of in de passantenhaven in het centrum van Drachten." (bron en voor foto's van het skûtsje zie weblog Afanja, januari 2021)

"In 1909, inmiddels dus ruim 110 jaar geleden, kwam 'de Jonge Trijntje' in de vaart, gebouwd op het mooiste plekje van Drachten: de vermaarde werf van Jan Oebeles van der Werff op het Buitenstvallaat, aan het begin van de Drachtstervaart. De Jonge Trijntje (DJT) is door nazaat Haiko van der Werff gered van de ondergang en bij hem op dezelfde werf gerestaureerd. In de zomer van 2015 kwam ze als herboren weer in de vaart. Het skûtsje wordt beheerd door Stichting de Jonge Trijntje. Het bijzondere aan dit schip is dat ze erbij ligt zoals in vroeger jaren, authentiek en de roef ingetimmerd, zoals het schippersgezin aan boord leefde. Destijds had dit skûtsje een belangrijke verbindende functie en bracht het mensen bij elkaar. Dat doet ze op dit moment weer: als publiekstrekker op evenementen, tijdens het trainingszeilen, tijdens het ploegjezeilen, tijdens educatieve sessies met scholen en tijdens de onderhoudswerkzaamheden.

Nu is er dus een paar jaar gevaren en gaan er kosten komen voor onderhoud, onder andere een hellingbeurt en er moet een nieuw dacron tuig worden aangeschaft. We hebben een enthousiaste club van zo'n 20 vrijwilligers die er veel plezier aan beleven. De sfeer is altijd vriendelijk en gemoedelijk; we hoeven namelijk geen wedstrijden te zeilen. De liefde voor dit varend erfgoed prevaleert! Buiten de winterperiode ligt het skûtsje bij de werf in Buitenstvallaat. In de winterperiode liggen we in het centrum van Drachten, we doen dan voor de jeugd educatie over de scheepsbouw, de Drachtstervaart en het achterliggende turfland. Uiteraard wordt er met het schip gevaren, geoefend en met gasten tochten gemaakt. Om het schip in stand en in bedrijf te houden hebben we de 'DJT €100 Club' in het leven geroepen. Als je je voor minimaal 5 jaar aan ons verbindt, heb je als tegenprestatie in die periode 1 keer het recht om met 12 personen een dagdeel met ons te gaan varen. Noteer mij als lid van de 'DJT €100 Club'." (bron: Stichting de Jonge Trijntje)

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Jaarlijks organiseert Plaatselijk Belang De Wilgen, Smalle Ee en Buitenstvallaat op een woensdag begin juni een Waterconcert, bij toerbeurt in een van de drie genoemde kernen. Je kunt dan vanaf je boot, of die van je buren/bekenden, maar natuurlijk ook vanaf de walkant luisteren naar het populaire zomerconcert van de Drachtster Harmonie. Er is een verrassingsact om de avond feestelijk mee af te sluiten. Voor de walkanters: we zorgen voor wat zitbanken, maar neem gerust je eigen gerieflijke stoel mee. Het bestuur hoopt dat je na de voorstelling nog even 'aan wal' komt om gezellig een borreltje of glaasje fris te drinken. Ook tussendoor kun je in de tent van Plaatselijk Belang koffie en andere dranken kopen."

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Buitenstvallaat. - Foto's van de jachthaven in aanleg en van kort na de aanleg (1962 tot ca. 1965).

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Buitenstvallaat (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenorganisatie: - Plaatselijk Belang De Wilgen, Smalle Ee en Buitenstvallaat is opgericht in 1945 met als doel het behartigen van de belangen van de inwoners van deze 3 kernen en het bevorderen van een goed woon- en leefklimaat. Door onder andere in contact te treden met de bewoners, gemeente, overheid en organisaties tracht P.B. dit doel te bereiken. Door het houden van bijeenkomsten en vergaderingen kunnen de inwoners meepraten en meedenken over de ontwikkeling en leefbaarheid van hun kern.

Gezien de belangrijke ontstaansgeschiedenis van dit gebied voor de gehele regio doet de vereniging veel aan het bijbrengen en in stand houden van cultuurhistorische waarden. Een andere missie van P.B. is het zorgen voor een veilige en gezonde omgeving voor de inwoners. Het plaatsen van AED’s en het creëren van verkeersveilige situaties zijn slechts enkele voorbeelden van acties die zijn uitgevoerd. Daarnaast wordt er een uitgebreid programma geboden van sociale activiteiten waaronder een nieuwjaarsreceptie, dorpsfeest, zomeravondconcert etc. Ongeveer 75% van alle inwoners in De Wilgen, Smalle Ee en Buitenstvallaat is lid van de vereniging en neemt actief deel aan een of meerdere activiteiten. Plaatselijk Belang hoopt dat de inwoners nog lang kunnen blijven genieten van het leven in deze mooie, rustige en unieke omgeving tussen water en bos.

Reactie toevoegen