Ginneken

Wijk
Dorp in de stad
Breda
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

ginneken_mastbos_500_taart.jpg

Het Mastbos bij Ginneken is het oudste cultuurbos van Nederland en heeft in 2015 het 500-jarig bestaan gevierd

Het Mastbos bij Ginneken is het oudste cultuurbos van Nederland en heeft in 2015 het 500-jarig bestaan gevierd

Ginneken

Terug naar boven

Status

- Ginneken is een 'dorp in de stad'* in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Ginneken en Bavel. In 1942 over naar gemeente Breda.

* De inwoners beschouwen 'het Ginneken' nog altijd als een dorp, en het heeft ook nog dorpse kenmerken, hoewel het formeel (bijv. voor de postadressen) en geografisch gezien eigenlijk een wijk van Breda is (omdat het binnen de bebouwde kom van die stad is gelegen). Vandaar onze kwalificatie 'dorp in de stad'.

- De Ginnekenaren hebben in de jaren negentig succesvol geijverd voor de terugkeer van eigen plaatsnaamborden, die na jarenlange afwezigheid in 1998 weer zijn geplaatst. Maar de afgelopen jaren zijn die borden kennelijk weer verdwenen.

- Onder het 'dorp in de stad' Ginneken valt ook de buurtschap Bieberg.

Terug naar boven

Naam

Betiteling van de inwoners
Iemand die in het Ginneken is geboren, is een Ginnekenees. Iemand die er later is komen wonen, is een Ginnekenaar.

Oudere vermeldingen
1246 Ghinneken, 1260 Ginneke, 1312 kopie 1350 Ginneken, 1374 Genikken.

Naamsverklaring
- Inhoudelijk is het aantrekkelijk de naam te verbinden met het Middelengelse gannek ‘herberg’ (eigenlijk ‘beschutte plaats’), maar de onzekere achtergrond van dat woord maant tot voorzichtigheid en ook de vocaal maakt bezwaar. Als de naam verbonden mag worden met Ginnick in Duitsland (1176 Gineke) kan aan een afleiding van een persoonsnaam Ginno worden gedacht. De meest recente duiding stelt de naam op één lijn met Genk in België en komt zo uit op een afleiding met het suffix -ikja* bij gan* ‘samenvloeien, samengaan’ (ontstaan uit het Indo-Europese kom*). Een samenvloeiing is hier echter niet, maar mogelijk was de situatie vroeger anders. Alternatief kan gedacht worden aan een afleiding op basis van de wortel gan* 'helder' (vergelijk Gennep).(1)
* Gereconstrueerde vorm.

- K. Leenders stelt in (102, nr. 127, 1999): “Men heeft gepoogd de naam Ginneken af te leiden van gijn ‘bruggetje’. Deze verklaring kan bezwaarlijk juist zijn, want de nederzetting bestond al eeuwen voordat er sprake was van een brug over de Mark. Bovendien paste de afwezigheid van bruggen over de Mark bezuiden Breda in het tolprivilege van de Heer van die stad. Het is verleidelijk voor deze nederzetting dezelfde afleiding te kiezen als voor Genk: Oudgermaans Gan-ikja. Het element gan, gen, staat voor ‘monding’. De suffixcombinatie –ikja stamt uit jong-prehistorische tijd, maar is eeuwenlang productief gebleven.

Maar aan welke monding ligt Ginneken dan? Vierhonderd meter ten noorden van de dorpskern mondt de Molenlei in de Mark uit. Voordat dit beekje kunstmatig gevoed werd met het water dat oorspronkelijk van Molenschot via de Rulle in Breda terechtkwam, zal deze beek hooguit één kilometer lang geweest zijn: een miniscuul beekje! Op een kilometer ten zuiden van de dorpskern mondt de Bavelse Lei in de Mark uit. Deze beek is ongeveer vijf kilometer lang. Merkwaardig is dat echt nabij beide mondingen zover bekend is, geen vroege nederzetting ontstond, alhoewel daar wel rivierduinen aanwezig waren die daar zeker toe uitnodigden (Zandbergen en Bieberg).

Misschien gaat het daarom om de uitmonding van de Mark in de overstromingsvlakte bij Breda. Als de naam Ginneken inderdaad zo oud is als het suffix –ikja laat vermoeden, zou ook aan een nederzettingsverplaatsing gedacht kunnen worden. Hier wreekt zich het zwakke archeologisch onderzoek in deze omgeving (zie hiervoor ook bij Bavel, red.): deze hypothese kan voorlopig niet nader getoetst worden: er is nooit gezocht! Hoe dan ook lijkt het een oude naam, wat wel past bij de drukke bewoning van het Markdal ten zuiden van Breda in de vroege middeleeuwen.”

Terug naar boven

Ligging

Ginneken ligt in het ZO van Breda.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Ginneken 124 huizen met 833 inwoners. Tegenwoordig heeft de wijk ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

“Ginneken is ontstaan als een nederzetting in het beekdal van de rivier de Mark. De eerste bewoners ervan waren boeren. Twee omstandigheden hebben de ontwikkeling van deze nederzetting bevorderd. Op de eerste plaats de aanwezigheid van een brug over de rivier, de Duivelsbrug, die de concentratie van wegen bevorderde; verder de ligging op de weg van Breda naar Hoogstraten, die een bescheiden verkeersdorpontwikkeling mogelijk maakte” (14).

“De heerlijkheid Ginneken kreeg in 1328 zijn eigen bestuur. In dat jaar gaf de hertog van Brabant zijn plaatsvervanger, Klaas van Nispen, opdracht om in al zijn dorpen in het Land van Breda een ‘schepenbank’ op te richten. In 1795 werd het een ‘municipaliteit’, dat vanaf 1814 gemeente werd genoemd. Het grote verschil was dat sinds 1795 het dorpsbestuur niet meer door de Heer werd benoemd, maar verkozen werd uit en door de bevolking” (19).

De zelfstandige parochie Ginneken is in 1317 ontstaan, gesticht vanuit de oude kerk van Gilze. Aanvankelijk was het een langgerekt dorp. Het bestond een eeuw geleden nog maar uit enkele straten, die bijna allemaal op de Markt uitkwamen. Het lag toen nog op ‘een half uur gaans’ van Breda, dat nog maar net uit het keurslijf van de vestingwerken was gekomen. Rond 1900 was het dorp een echte toeristenplaats, getuige de vele hotels en pensions die er toen waren. Tegenwoordig is het opgegaan in de stad Breda en heeft het zijn agrarisch karakter totaal verloren.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Ginneken, kun je terecht bij Heemkundekring Paulus van Daesdonck. In het museum van de heemkundekring zijn vele publicaties over de geschiedenis van Ginneken e.o. nog verkrijgbaar.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Nota van uitgangspunten Ginneken (2009) geeft weer hoe de inwoners de toekomst van hun wijk zien.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Aan de rand van het Mastbos ligt Kasteel Bouvigne (Bouvignelaan 5), eigendom van Waterschap Brabantse Delta. Het markante slotje Bouvigne is in de 15e eeuw gebouwd als adellijk woonhuis en jachtslot, maar dateert in zijn huidige vorm uit omstreeks 1615. Het is door de Heer van Breda gebouwd bij zijn jachtterrein in het Mastbos.

- De aan de Baronielaan gelegen neogotische Heilig Hartkerk is in 1900 gebouwd door P. van Genk. De kerk wordt sinds 1986, wegens teruglopend kerkbezoek, niet meer voor de eredienst gebruikt en was daarna, tot 2011, gekraakt. Het bisdom wilde de kerk slopen, maar dankzij hevige protesten is dit niet gebeurd. In 2004 is de kerk zelfs een rijksmonument geworden, dankzij inzet van de parochianen tot aan de Hoge Raad. Van 1988 tot 2000 hadden zij een 'schuilkerkje' aan het Van Almondepad bij de Montessorischool. Na vele herbestemmingsplannen in de loop der jaren, lijkt anno 2015 de Heilig Hartkerk definitief te worden herbestemd. Vastgoedontwikkelaar DimensieVier gaat de kerk herontwikkelen met de functies kantoren, vergader- en ontmoetingsruimten, een healthcenter en een kwaliteitsrestaurant. Aanpalend komt een complex met 40 appartementen en een ondergrondse parkeergarage met 118 plaatsen, die tevens de parkeerproblematiek aan de Baronielaan moet verlichten.

- De huidige Laurentiuskerk (Ginnekenweg 333) dateert uit 1902 en is de opvolger van een eerdere gelijknamige (veel kleinere en eenvoudiger) kerk uit 1844. Het Heilig-Hartbeeld dat voor de Laurentiuskerk staat, is in 1926 gemaakt door A. Falise. De plaats van het beeld, de artistieke kwaliteit en de relatie met de kerk maken het beeld monumentaal.

- Het voorhuis (1871) en de kapel (circa 1900) van het voormalige Piusgesticht aan de Ginnekenweg 335 zijn een mengeling van neobarok en neoclassicisme.

- Aan de Ginnekenmarkt vinden wij nog altijd enkele grote herenhuizen en de dorpspomp, waarmee men zich moest behelpen tot 1904, toen het water- en elektriciteitsbedrijf aan de Ulvenhoutselaan in bedrijf werd gesteld. Tot dat jaar was het ’s avonds erg donker in het Ginneken, want met uitzondering van een klein aantal olielampen was er nog geen enkele straatverlichting. De pomp dateert uit 1790 en is een opvolger van een eerdere pomp uit 1651. “De Ginnekenmarkt behoort tot de mooiste markten of pleinen van Zuid-Nederland. Alle reden om er zorgvuldig en behoedzaam mee om te gaan. Gelukkig heeft men dat hier goed begrepen en wordt er hard aan gewerkt om het te behouden, zo mogelijk nog te verbeteren.” (19)

- De huidige Protestantse (voorheen Hervormde) Laurentiuskerk was oorspronkelijk driebeukig. Die kerk is in 1625 opgeblazen en afgebrand, tijdens het beleg van Breda door de Spanjaarden. De kerk is in 1631, heel wat kleiner, herbouwd en in 1648 door de protestanten overgenomen. In de jaren 1928-1940 is de kerk grondig gerestaureerd. Kort voor de bevrijding, op 13 oktober 1944, werd de kerk zwaar getroffen, maar gelukkig is die oorlogsschade al in 1947 volledig hersteld. De vier gebrandschilderde ramen zijn van Charles Eyck en stellen voor; de overwinning op de dood, de doop, de schepping en het nieuwe Jeruzalem.

- Het voormalige raadhuis aan de Raadhuisstraat dateert uit 1792 en deed tot 1964 dienst als zetel van het gemeentebestuur, eerst van de gemeente Ginneken en Bavel en sinds 1942 van de nieuwe gemeente Nieuw-Ginneken (wat op zich een onlogische constructie was omdat het dorp immers in 1942 naar de gemeente Breda is overgegaan en de gemeente Nieuw-Ginneken bestond uit de kernen Bavel, Galder, Strijbeek en Ulvenhout). In 1964 verrees er een nieuw gemeentehuis in Ulvenhout.

- Justitiële rijksjeugdinrichting Den Hey-Acker (Galderseweg 7) is gevestigd in een monumentaal pand aan de oostrand van het Mastbos, Z van kasteel Bouvigne. Het complex is in 1904 gebouwd naar een ontwerp van W.C. Metzelaar.

- De watertoren bij het Wilhelminapark dateert uit 1893, is 42 meter hoog, heeft een ijzeren hangbodemreservoir met een inhoud van 500 m³ en is in 1976 verbouwd tot kantoorruimte.

- Medisch Centrum De Klokkenberg is in 2001 gesloten. Het complex is gebouwd in de stijl van de Delftse School en in 2010 benoemd tot rijksmonument. Het terrein wordt heringericht tot landgoed De Klokkenberg, met appartementen voor senioren.

- Beschrijving van beelden, gevelstenen en dergelijke in Ginneken, in tekst en beeld, door Victor Willemse.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Mastboscross (hardloopwedstrijden, weekend in januari) omvat naast prestatiecrossen van 5 en 10 km nog diverse andere afstanden en klassen.

- Sinds 2017 heeft het Ginneken ook een eigen grote carnavalsoptocht.

- Avondvierdaagse (mei).

- Wielerronde van 't Ginneken (op een zondag eind mei).

- Kunstroute (weekend eind augustus).

- "Stichting Bruisend Ginneken is opgericht vanuit de Ondernemersvereniging, o.a. met het doel de Ginnekense detailhandel te promoten. Zij organiseert jaarlijks de Braderie (wo t/m zo in de laatste week van de schoolvakantie, in 2019 voor de 51e keer) en de Kerstmarkt. Het primaire doel van de organisatie is om het publiek dat vanuit Breda maar ook vanuit de omgeving de Braderie bezoekt een beeld te geven van wat de Ginnekense ondernemers te bieden hebben. Vrijwel alle aan het parcours gelegen Ginnekense ondernemers nemen dan ook aan de Braderie deel. Ook een groot aantal standhouders van buiten het Ginneken neemt graag hun plaats in op de Braderie, waarmee het mogelijk wordt tot een totaal van 150 aanbieders te komen. Naast de min of meer commerciële doelstelling worden ook alle culturele en sociaal/maatschappelijke organisaties uitgenodigd zich tijdens de Braderie te tonen. Op het braderieterrein krijgen ook professionele kunstenaars een plaats.

De aan het Braderieterrein grenzende kermis is voor een deel van het publiek mede een reden de Braderie te bezoeken. Er is volop live muziek, met dagelijks een groot aantal optredende artiesten. Er zijn ook koren en een optreden van de plaatselijke harmonie. Op zondag vindt “Plein-air” plaats. Dit is een culturele manifestatie langs de rivier de Mark. Ook stellen Ginnekense kunstenaars die dag hun ateliers, gelegen binnen de “kunstroute”, voor bezoek open. Ook amateur (beeldende) kunstenaars kunnen die dag tegen een geringe bijdrage een plaats op het Braderieterrein innemen.De Braderie in het Ginneken wordt door veel van de jaarlijks ca. 80.000 bezoekers ook aangegrepen om elkaar te ontmoeten. Het is ook een goede gelegenheid de nieuwe Ginnekenaren (een Ginnekenees is in het Ginneken geboren) met elkaar kennis te laten maken. Een kans, die zo blijkt, met graagte wordt aanvaard. In dat kader heeft de Braderie ook nog een sociale functie."

- Hartje Ginneken is - sinds 2016 - een muziekfestival op een zaterdag begin september.

- De 26e Kerstmarkt in het Ginneken vindt plaats op een zaterdag en zondag rond half december 2019. Op de Ginnekenmarkt, Ginnekenweg en Raadhuisstraat vind je sfeervolle kramen met geschenken, versieringen en lekkernijen aanbieden. Je kunt hier leuke ideeën opdoen voor de komende feestdagen. Sfeervolle muziek op het parcours maakt het geheel tot een gezellige ambiance. Iedereen van vrijwilliger tot winkelier tot  café- en restauranteigenaar tot inwoner doet mee en dat maakt, samen met de kleinschalige dorpssfeer, dat de Ginnekense Kerstmarkt al zoveel jaren zo’n succesvol evenement is. De prachtige kerstverlichting, de speciaal aangeklede en verlichte winkels, de sfeer rond de buitenbar of binnen in de cafés, de Kerststal, de kraampjes: al met al een heel bijzonder kerstgebeuren. De kramen zijn beide dagen geopend van 12.00-20.00 uur.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Mastbos is ca. 600 hectare groot en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Hendrik van Nassau heeft het bos begin 16e eeuw aangelegd. Het Mastbos is daarmee het oudste cultuurbos van Nederland. In 2015 is het 500-jarig bestaan van het Mastbos gevierd. Het is aangelegd voor de productie van hout en ter verpozing voor de leden van het Huis van Oranje, die het bos als jachtterrein gebruikten. Tot 1899 behoorde het bos toe aan ons koningshuis. In dat jaar kwam het in bezit van Staatsbosbeheer, dat in hetzelfde jaar is opgericht. Het Mastbos is dus een van de terreinen van ‘het eerste uur’ van deze organisatie.

Eeuwenlang bestond het Mastbos voornamelijk uit uitgestrekte rechthoekige percelen met grove dennen. Sinds begin 20e eeuw heeft Staatsbosbeheer hier loofbomen aangeplant, waardoor het bos nu een veel grotere variatie kent. Het bos is de laatste jaren flink ‘gerenoveerd’; de paden zijn opgeknapt, de waterwegen zijn uitgediept en de ruiterpaden zijn op orde gebracht. Uitgedroogde vennen en moerassige bosgedeelten zijn in ere hersteld, waardoor het weer paradijsjes zijn voor heikikkers, salamanders en libellen die er tussen adelaarsvaren, pijpenstrootje, waterpostelein, schilderereprijs, stekelvaren en braam kunnen rondscharrelen. - Vlog over de bijzonderheden van het Mastbos, door Roel Diepstraten. - Fotoreportage van het Mastbos en omgeving door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook de links naar de delen 2 t/m 6.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Ginneken (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Promotionele site over wat Ginneken allemaal te bieden heeft.

- Belangenvereniging: - "Vereniging Ginneken = Ginneken is opgericht in 2001, als opvolger van twee reeds bestaande lokale belangenorganisaties. "De gemeente vraagt de dorps- en wijkraden adviezen uit te brengen inzake uitvoerend beleid. Ook zijn we de ogen en de oren voor de gemeente betreffende allerlei kleine en grote zaken. Om overzicht te houden en om iedereen zoveel mogelijk erbij te betrekken, onderscheiden wij een aantal onderwerpen die ons allen bezig houden: verkeer, ruimtelijke ordening, bedrijven, leefklimaat, activiteiten en communicatie. Vele handen maken licht werk. Mensen die actief willen meedenken en meepraten in een bestuursteam zijn van harte welkom. De vereniging streeft naar een open communicatie. Mede daarom houden wij openbare vergaderingen, waarbij belangstellenden van harte welkom zijn. Verder worden belangrijke aankondigingen in magazine 't Ginneken gepubliceerd. Veel informatie en communicatie vindt ook plaats via de website."

- Jeugd: - Bij Scouting Ginneken besteden kinderen en jongeren op een actieve en uitdagende manier hun vrije tijd in de natuur. Ze hebben veel plezier met elkaar en leren om samen te werken en respect te hebben voor de ander. Zo ontwikkelen de kinderen en jongeren zich op een natuurlijke manier tot zelfstandige mensen en krijgen ze de ruimte om te ontdekken en te leren. Ben jij tussen de 5 en 23? Kom dan een keer meedoen!

Reacties

(4)

Hallo,
Ik ben al jaren op zoek naar foto's van het Oranjeplein in Ginneken. De opa en oma van mijn vader hadden daar een winkel op nummer 14. De winkel werd gerund door oma Meijnen-van den Broek.
mvg,
E. Geldhof (e-mail riks01@home.nl)
Roosendaal

Wat was de naam van de kwekerij in de Duivelsbruglaan ter hoogte van de Korte machines?

In het artikel op pagina https://www.hhbest.nl/2003/12/09/veranderingen-een-egoscript/ vind ik, onder het kopje 'Geannexeerd dorp', de volgende zin m.b.t. de Duivelsbruglaan: "De kwekerij die er altijd al geweest is en waarvan ik niet kan geloven dat-ie nog bestaat. De bloemmisterij." Bedoelt u die?

EEN EEUW JOHANNAHOEVE
(1917 - 2017)

In het Mastbos geven malse weiden
al honderd jaar lang gezond, heilzaam werk,
wakend en vorsend, gelijk een valkenvlerk,
aan de boerenstee, bevallig bescheiden.

Koeien mogen hun adem verwijden
met geur van wild lover, kunstig bloemperk.
Luchtstromen uit sterke eik of ranke berk
scheppen nieuwe kracht bij lustig arbeiden.

Vol herboren gemoed kijkt de woning
op jong heideveld en moerasland uit.
Vennen ontvangen luisterrijke kroning.

Landbouw en woest veldgewas roepen luid
om ineen te vloeien als reine honing,
die beide maakt tot één genezend kruid.

Reactie toevoegen