Lichtvervuiling / duisternis

Naast luchtvervuiling is er ook sprake van lichtvervuiling. Uit onderzoek blijkt dat verlichting negatieve effecten op dieren heeft. Omdat meer dan 50% van de dieren 's nachts actief is, heeft licht een grote impact. Veel dieren worden aangetrokken - zoals insecten die om een lamp heen draaien - of juist afgestoten door licht. Dit zorgt voor versnippering van leefgebieden, maar ook voor een grotere kans om ten prooi te vallen aan andere dieren. De sterke teruggang van de insectensoorten wordt door een aantal onderzoekers vooral aan verlichting geweten. Een ander belangrijk effect is het ontregelen van de biologische klok. Dit dagelijkse ritme wordt gestuurd door licht en donker. Onnatuurlijke verlichting kan de biologische klok verstoren. Vogels gaan bijvoorbeeld eerder zingen, eerder of later paren, nesten bouwen of trekken. Dit beïnvloedt de overlevingskansen van de soort.

Aantasting gezondheid
Over de gevolgen van nachtelijk kunstlicht voor de mens is nog maar relatief weinig bekend. De Gezondheidsraad concludeerde in 2002: "Hoewel er geen aanwijzingen uit epidemiologisch onderzoek zijn, valt niet uit te sluiten dat buitenverlichting, door verkorting van de avond en de nacht, via stress en in combinatie met andere stressfactoren in de leefomgeving, op den duur leidt tot aantasting van de gezondheid". Uit onderzoek uit 2001 bleek zelfs dat vrouwen die in nachtdiensten werken, een 50% hogere kans hebben op het krijgen van borstkanker. De relatie tussen licht en kanker ligt in het hormoon melatonine. Het menselijk lichaam maakt dit hormoon aan wanneer het donker is. Melatonine heeft een remmend effect op kwalijke processen, zoals het ontstaan van kanker, en heeft daarnaast effect op de skeletontwikkeling, voortplanting en het gewicht. Wanneer men zich 's nachts met onvoldoende duisternis omringt, wordt de productie van melatonine verminderd.

Er valt nog veel meer te vertellen over (de negatieve effecten van) lichthinder. Uitgebreide informatie daarover kun je vinden op Platform Lichthinder en op de site van de Nacht van de Nacht. Tijdens dit evenement (laatste zaterdag van oktober) vragen de Natuur- en Milieufederaties en Stg. Natuur & Milieu aandacht voor de schoonheid en het belang van donkere nachten. En het blijft niet bij één nacht. Steeds meer bedrijven en gemeenten nemen structurele maatregelen om onnodige en hinderlijke verlichting tegen te gaan. De Nacht van de Nacht trekt op tientallen locaties in het hele land in totaal ca. 30.000 deelnemers. Je kunt wandelen in het duister met daarnaast afhankelijk van de locatie allerlei verschillende evenementen.

Project ‘Effecten van kunstlicht op flora en fauna in Nederland’
Vogels raken ‘van de leg’, muizen worden muurbloempjes, maar vleermuizen komen juist snacken rond experimentele lantaarnpalen. Signalen dat nachtelijke verlichting grote gevolgen kan hebben. Deze ‘schaduwzijde’ was het onderwerp van het grote project Licht Op Natuur onder leiding van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) en Wageningen University. Het doel is uiteindelijk om buitenverlichting natuurvriendelijker te maken. Op nog maar weinig plaatsen in ons land is het ’s nachts echt donker. Zelfs vanuit de ruimte is dat te zien. “Opvallend is dat dieren anders reageren op verschillende kleuren licht. Door de kleur van bijvoorbeeld straatlantaarns aan te passen kun je ze wellicht hun natuurlijke nachtleven teruggeven,” zegt hoofdonderzoeker Kamiel Spoelstra van het NIOO. Om dat te doen moet je kijken naar het effect van verschillende kleuren licht op allerlei groepen dieren en planten, niet op slechts een enkele soort. Coördinator Elmar Veenendaal van Wageningen University vult aan: “En dat is precies wat ons team met allerlei onderzoeksorganisaties en vele vrijwilligers – voor het eerst – de afgelopen vier jaar heeft gedaan.” Zie verder het persbericht. Het project ‘Effecten van kunstlicht op flora en fauna in Nederland’ liep t/m 2017.

Bedrijven laten licht onnodig branden

"Het merendeel van de Gelderse bedrijven laat ’s nachts onnodig het licht branden. Dit blijkt uit een onderzoek van de Natuur en Milieufederaties in 2020. In het kader van de Nacht van de Nacht-campagne zijn in 2020 in Gelderland 66 bedrijven gefotografeerd. Bedrijven in Ede en Wageningen spanden de kroon: daar lieten bijna alle bedrijven de lampen aan. In Ede betrof het 16 van de 18 bedrijven; in Wageningen 9 van de 10. Bij 21 van de 38 gefotografeerde bedrijven in Arnhem bleef het licht ’s nachts branden. Door heel Nederland zijn 1.347 bedrijven gefotografeerd. Bij maar liefst 72% brandde de verlichting. Bij 48% brandde de binnenverlichting, bij 38% de buitenverlichting en 14% van de bedrijven had zowel binnen als buiten de verlichting branden. Bedrijven verspillen met onnodige nachtelijke verlichting jaarlijks zo’n 536 miljoen kWh (stroomverbruik van 150.000 huishoudens). De Natuur en Milieufederaties adviseren een simpele oplossing; door sensoren aan te brengen wordt verlichting automatisch gedoofd en springt aan bij onraad.

Licht aan voelt veiliger. De meest genoemde reden waarom bedrijven de lichten de hele nacht laten branden, is vanwege “veiligheid, tegen inbraak”. In de praktijk blijkt dat inbrekers juist licht nodig hebben bij het inbreken en dat licht op sensoren (die aangaan bij beweging) een afschrikkende werking heeft. Een onverlicht gebouw, waar bij onraad het licht plotseling aanspringt door een bewegingsdetector, trekt meer de aandacht dan een gebouw waar continue de verlichting aan staat.

Oproep met MKB Nederland. In september 2020 hebben de Natuur en Milieufederaties de gefotografeerde bedrijven de foto van hun verlichte panden gestuurd. Ook ontvingen zij er aanbevelingen bij om het pand duurzamer en veilig te verlichten. Samen met Jacco Vonhof van MKB Nederland zijn bedrijven uitgedaagd om tijdens de Nacht van de Nacht van 24 oktober 2020 alle lichten te doven en dat hierna te continueren. Het bespaart veel geld en energie en zorgt voor een mooiere sterrenhemel in Nederland. Het is daarnaast ook beter voor (nacht)dieren en de gezondheid van mensen. Door sensoren aan te brengen kunnen bedrijven tevens zorgen voor een goed afschrikwekkend effect op inbrekers. Het idee is om dit onderzoek in 2021 te herhalen om te kijken wat het effect is van de oproep en de adviezen aan de bedrijven." (bron: Natuur en Milieu Gelderland, augustus 2020)

- "De sterrenhemel verschuilt zich meer en meer achter een deken van licht. Sterker nog: zo’n 80 procent van de kinderen die nu in het Westen geboren worden, zullen de Melkweg nooit zien zoals deze ooit te zien was. Dat komt doordat we hier enorm veel licht de lucht in schijnen. Nederland is daarin als een van de lichtste landen ter wereld een koploper. Dat is natuurlijk gewoon hartstikke zonde, maar ook nog eens niet goed voor de mens. Wij hebben namelijk een natuurlijk ritme dat is gebaseerd op de afwisseling van dag en nacht. Door kunstmatig licht hebben we een wereld gecreëerd die altijd licht is en dag en nacht door gaat en dat verstoort dit ritme. Door een altijd lichte omgeving wordt ons lichaam in actieve stand gehouden, maar gaan we zelf ook te laat naar bed. Dat is niet alleen vermoeiend, maar kan ook gezondheidsproblemen opleveren. Onderzoek toont aan dat het verstoren van het natuurlijk dag- en nachtritme effect heeft op de ontwikkeling van hart- en vaatziekten, diabetes en mogelijk zelfs kanker. Daarom zou het aanhouden van een natuurlijk dag- en nachtritme, in een omgeving die ’s nachts écht donker is, veel beter voor ons zijn.

Maar niet alleen de mens heeft zo’n ritme dat afhankelijk is van het licht én het donker. Ook de natuur heeft de nacht nodig. Door het steeds lichter worden van de omgeving raken vogels bijvoorbeeld letterlijk van de leg en leggen hun eieren te vroeg in het jaar, wanneer er nog niet genoeg voedsel is. Vleermuizen die gevoelig zijn voor licht, verliezen leef- en jaaggebied. Dat geldt ook voor bosmuizen en martersoorten. Naast dieren, zijn ook veel plantensoorten gebaat bij een echte afwisseling van dag en nacht. Kortom: te veel licht kan een heel ecosysteem ontwrichten. De oplossing voor deze lichtvervuiling ligt eigenlijk heel erg voor de hand: doe dat licht uit! Zelf vaker het licht uitzetten is een goede stap, maar de grootste nachtvervuilers zijn de verlichting van openbare ruimtes en kassen. Vooral blauw licht is schadelijk voor de omgeving. Rood licht zorgt juist voor minder lichtvervuiling. Spreek je gemeente aan op het gebruik van licht en dat veel straatverlichting niet nodig is." (bron: Gelderse Natuur en Milieufederatie (GNMF), die dit heeft samengevat uit een artikel hierover op De Correspondent, juni 2019)

Zie ook:
- Artikel op NeoWeb over lichtvervuiling.