Voedselbos

Wat is een voedselbos?

"Definitie. Een voedselbos is een door mensen ontworpen productief ecosysteem naar het voorbeeld van een natuurlijk bos, met een hoge diversiteit aan meerjarige en/of houtige soorten, waarvan delen (vruchten, zaden, bladeren, stengels ed.) voor de mens als voedsel dienen. Met aanwezigheid van: een kruinlaag van hogere bomen; minimaal 3 van de andere niches of vegetatielagen van resp. lagere bomen, struiken, kruiden, bodembedekkers, ondergrondse gewassen en klimplanten; een rijk bosbodemleven. Een voedselbos heeft een robuuste omvang, d.w.z. een oppervlakte van minimaal 0,5 hectare in een ecologisch rijke omgeving; in een ernstig verarmde omgeving is een minimale oppervlakte tot 20 hectare vereist. (bron: Green Deal Voedselbossen, een coalitie van overheden, NGO, hoger onderwijs, onderzoeksinstellingen en koplopers uit de praktijk)

Bij uitstek geschikt voor multifunctioneel ruimtegebruik. Productie van voedsel en grondstoffen kan hand in hand gaan met sociale meerwaarden als gezondheid, educatie en recreatie. Bovendien vervullen voedselbossen, net als natuurlijke bosecosystemen, een breed scala aan ecosysteemdiensten. Voedselbossen zijn er daarom in soorten en maten: commerciële agrarische productie van voedsel en non-food grondstoffen; zelfvoorziening voor individuen of groepen; nadruk op ontmoeting, beleving, recreatie en/of educatie; nadruk op behoud en versterking van natuurwaarden en ecosysteemdiensten grootschalig (vanaf vijf hectare): professionele landbouw, natuurbeheer en landschapsontwikkeling; kleinschalig (een halve tot vijf hectare): tuinderijen, particulieren, proefprojecten, landgoederen etc. Nog kleinere projecten zijn geen volwaardig voedselbos, maar kunnen wel worden ingericht en/of beheerd volgens dezelfde principes van diversiteit, gelaagdheid, levende bodem en ecologisch beheer. Hierbij passen benamingen als bostuin, voedselbosrand, voedselbosschage, eetbare groenstrook, eetbaar park etc.

Beheer. In een voedselbos wordt zoveel mogelijk gestuurd op het creëren en in stand houden van een natuurlijk functionerend ecologisch evenwicht. Er wordt na de aanleg geen gebruik gemaakt van externe grondstoffen of bemesting; Het systeem wordt zo ingericht dat het zelf zijn vruchtbaarheid opbouwt. Er worden geen zware machines gebruikt en er wordt zo weinig mogelijk ingegrepen in de ontwikkeling van bodem en vegetatie. Voor ziekte- en plaagbeheer geldt: Hoe meer diversiteit en onderlinge verbondenheid er is tussen de soorten in het ecosysteem, hoe weerbaarder het is." (bron: de hieronder gelinkte Factsheet van Green Deal Voedselbossen)

Factsheet Green Deal Voedselbossen 2020

De “voedselbos-beweging” maakt de afgelopen jaren een enorme groei door in Nederland. Waar hebben we het dan over? Wat is een voedselbos eigenlijk? Welke verschillende vormen en groottes bestaan er? Wat komt er bij kijken? Welke kansen biedt het voor economie, voeding, mens, natuur, klimaat en leefomgeving? En hoe kun je als lokale of regionale overheid deze ontwikkelingen in goede banen leiden, of er zelf een actieve rol in spelen? Daarover gaat de Factsheet Green Deal Voedselbossen 2020.

Voedselbossen Noord-Brabant

"Groen Ontwikkelfonds Brabant is in 2020 een pilot gestart, waarbij op 4 locaties in de provincie (Baarle-Nassau, Hooge en Lage Mierde, Putte en Den Bosch) 22,5 hectare grond beschikbaar wordt gesteld voor de inrichting, het beheer en de exploitatie van een voedselbos. Alle gronden liggen binnen of grenzen aan het Natuurnetwerk Brabant. Voedselbossen kunnen op een steeds grotere aandacht rekenen van particuliere initiatiefnemers of grote voedselproducenten – en alles daartussen. De beschikbaarheid van grond is om diverse redenen voor veel initiatiefnemers een beperkende factor. Om de ontwikkeling van voedselbossen te stimuleren, zet Groen Ontwikkelfonds Brabant 22,5 hectare grond in, die via een openbare procedure te koop of te pacht zijn aangeboden."

Op de pagina onder de link vind je nuttige informatie voor wie elders overweegt een voedselbos te beginnen, zoals een lijst met veelgestelde vragen (met de antwoorden erbij) over deze materie, een concept-koopovereenkomst, een erfpachtovereenkomst, en vier presentaties over deze materie, getiteld: "Wat maakt een voedselbos succesvol?", door Wouter van Eck, voedselbosdeskundige; "Welke voedselbosontwikkelingen zien we in Brabant?", door John Vermeer, expert op het gebied van de aanleg van voedselbossen; "Hoe regel je de afzet van de opbrengst van voedselbossen?", door Annie Martens, mede-initiatiefnemer Praktijkleergang Brandrode Rund; "Welke verdienmodellen zijn er mogelijk met voedselbossen?", door Daan Groot, lector Innovatief Ondernemen met Natuur op HAS Hogeschool. Mary Fiers, directeur van Groen Ontwikkelfonds Brabant, heeft een toelichting gegeven op het Ondernemend Natuurnetwerk, wat eveneens online te lezen is."

Greenchoice en voedselbossen

- "Een voedselbos is landbouw én natuur tegelijkertijd. Greenchoice zet zich actief in voor meer voedselbossen in Nederland. In de driedelige serie ‘Benten en het voedselbos’ gaat Benten op zoek naar het antwoord op die ene vraag: wat is een voedselbos? En waarom vindt Greenchoice dit zo belangrijk?

#1 Jong geleerd is oud gedaan. Als je het goed doet, dan plant je een voedselbos in één keer aan. En doe je verder niets. Benten gaat op onderzoek uit of dit echt zo simpel is. In Voedselbos Droevendaal staat educatie centraal. Studenten van de WUR doen hier onderzoek en geven wekelijks les aan een basisschool. Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen!

#2 Van bos naar bord. Een voedselbos is landbouw én natuur tegelijkertijd. Benten gaat op bezoek bij voedselbos-boer Wouter en ontmoet daar chef-kok Emile. Hij kookt in zijn restaurant met producten uit het bos. Zo maakt hij ketchup van vruchtmeidoorn en gefermenteerde saté van kastanje. Weer eens wat anders...

#3 Aanplanten maar! Een voedselbos is de meest radicale vorm van duurzame landbouw. Het alternatief voor de huidige landbouw. Vrijwilligers spelen een belangrijke rol in Voedselbos Houtrak, een gezamenlijk project van Stichting Voedselbosbouw, Staatsbosbeheer en Greenchoice. Benten loopt een dagje mee en duikt in de wereld van Fazantenbessen. Die uiteraard ook gelijk geplant worden."

Wetenschappelijke Bodemvorming onder de Voedselbosbouw

Hoewel de praktijkervaringen veelbelovend zijn, is er nog weinig wetenschappelijk onderzoek verricht naar de impact die voedselbossen kunnen hebben in gematigde klimaatzones. Bijdragen aan wetenschappelijke kennisontwikkeling is daarom een belangrijk doel van het onderzoeksproject 'Wetenschappelijke Bodemvorming onder de Voedselbosbouw' dat in oktober 2020 van start is gegaan. Het project wordt uitgevoerd en ondersteund door tien consortiumpartners als onderdeel van het beleid voor de topsectoren Agri en Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. De onderzoekers hebben er zin in: “We gaan dit najaar de eerste bodemmonsters nemen voor een nulmeting in Eemvallei Zuid, het voedselbos in Almere Oosterwold.”

Goed ontworpen voedselbossen kunnen een grote bijdrage leveren aan een effectieve oplossing van de grote duurzaamheidvraagstukken in de landbouw. Of het nu gaat om de klimaatverandering, het stikstofvraagstuk, het herstel van biodiversiteit, de ‘waterrobuuste’ inrichting van gebieden, nieuwe agrarische verdienmodellen of het streven naar kringlooplandbouw: voedselbossen bieden veel wenkende perspectieven. “We gaan letterlijk onder onze voeten kijken om uit te vinden hoe het bodemleven zich in voedselbossen ontwikkelt”, zegt Ciska Veen, onderzoeker aan het Nederlands Instituut voor Ecologie in Wageningen (NIOO-KNAW).” Veen begeleidt Isabelle van der Zanden, PhD Student Terrestrische Ecologie, die tijdens het project een promotieonderzoek zal uitvoeren naar de impact van voedselbossen op klimaat en biodiversiteit in de bodem. De voedselbossen van Stichting Voedselbosbouw Nederland in Almere (Eemvallei Zuid; 30 hectare) en Schijndel (20 hectare) vormen twee ‘living labs’ waar een belangrijk deel van het beoogde praktijkonderzoek zal plaatsvinden. “Op deze en ook op een aantal andere locaties zal ik in de komende vier jaar het bodemleven onder voedselbossen bestuderen en vooral kennis opdoen over de nutriëntenkringloop en koolstofopslag”, legt Van der Zanden uit.

Het toetsen van een belofte. Projectleider Jeroen Kruit, onderzoeker aan Wageningen Environmental Research (WEnR), maakte in 2016 kennis met voedselbossen. “Vanuit de WUR schoof ik aan tafel met een klein groepje pioniers dat bezig was met de voorbereiding van een Green Deal. In 2017 slaagden we erin met 25 partijen de Green Deal Voedselbossen te sluiten”, vertelt hij. Overheden, beleidsmakers, koplopers en faciliterende partijen hebben toen afgesproken dat zij zich gaan inspannen om het areaal voedselbossen te helpen vergroten. Kruit: “Het thema voedselbossen krijgt in de onderzoekswereld steeds meer aandacht. Nu maken we voor het eerst een start met fundamenteel onderzoek naar voedselbossen. De voedselbossen in Schijndel en Almere (Eemvallei Zuid) fungeren hierbij als ‘living labs’. We willen in dit onderzoek vooral een belofte toetsen: de belofte dat een goed ontworpen voedselbos kan bijdragen aan een effectieve aanpak van een aantal grote duurzaamheidsuitdagingen waarvoor we staan.”

De kringloop van water. Een van de consortiumpartners is Waterschap De Dommel. Als ecoloog voor het waterschap hoopt Ineke Barten dat het onderzoek meer inzichten zal bieden in het functioneren van de nutriënten- en waterkringloop onder een goed beheerd landbouwsysteem. “Zo hopen we antwoord te krijgen op de vraag of voedselbossen meer water kunnen vasthouden, de bodemkwaliteit verbeteren en of er minder uitspoeling is. Ook zijn we benieuwd naar de invloed die bomen en struiken kunnen hebben op het bodemleven. Het zou mooi zijn als het onderzoek een paar kengetallen kan opleveren, waarmee we bijvoorbeeld kunnen kwantificeren hoeveel water voedselbossen gedurende de seizoenen kunnen vasthouden.” Haar collega Annelies Balkema, adviseur Beleid en Innovatie Watersystemen, vult aan. “Zeker in Schijndel, waar een voedselbos wordt aangeplant op voormalige maïsakkers, is het erg interessant om het bodemleven te volgen. Hoe snel wordt dit weer een gezonde, vitale bodem en wat doet het met infiltratie, waterretentie en het bodemleven?”

Schakel in de omslag naar kringlooplandbouw. Dorith Vermunt - dossierhouder Agroforestry en Voedselbosbouw bij het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij - vertelt dat voedselbossen een belangrijke schakel kunnen vormen in de overgang naar kringlooplandbouw. “Vanuit het ministerie kijken we nadrukkelijk naar wat kringlooplandbouw kan opleveren. We hebben een aantal masterplannen geschreven voor de opschaling van agroforestry en voedselbossen. Hierbij gaan we onder meer in op de vraag wat er moet gebeuren om duizend hectare aan voedselbossen te realiseren op Nederlandse landbouwgronden.” Ook met het oog op deze ambitie kan het onderzoek waardevolle inzichten opleveren, verwacht zij. “We hebben vanuit beleidsmatig perspectief behoefte aan fundamentele kennis en kengetallen als het gaat om klimaat, stikstof, biodiversiteit en verdienvermogen. We hopen dat dit onderzoek hieraan een bijdrage kan leveren.”

Nieuwe agrarische verdienmodellen. Peter van der Haar, beleidsmedewerker Openbaar Gebied van gemeente Meierijstad, waar Voedselbos Schijndel wordt aangeplant, vraagt zich af of voedselbossen een alternatief kunnen zijn voor boeren die hun activiteiten, mede als gevolg van het stikstofvraagstuk, willen staken. “In onze regio hebben we te maken met veel boeren die willen stoppen, wat de vraag oproept wat we met deze arealen kunnen doen. Ik hoop dat dit project duidelijk kan maken of voedselbossen een geschikt alternatief verdienmodel kunnen bieden voor agrariërs die op een andere manier willen boeren. Tegelijkertijd heeft de provincie een ambitieus plan om het areaal bossen te vergroten en dat kan een win-win situatie opleveren.” Stijn Heijs, bestuurslid van Stichting Voedselbosbouw, toont zich optimistisch. “De economische potentie van voedselbossen is op basis van de modellen die we hebben ontwikkeld, in theorie zeer interessant. Uit deze modellen blijkt dat je met een beperkt areaal al een behoorlijk inkomen kunt verdienen.” Dat vraagt wél tijd, voegt hij hieraan toe. “Eigenlijk is de scope van het onderzoek te beperkt om dit goed te kunnen inschatten, omdat de oogsten uit een voedselbos pas na zo’n vijf jaar goed op gang beginnen te komen. Daarna nemen de oogsten elk jaar snel toe en kan een voedselbos nog vele decennia voor een goed belegde boterham zorgen.” Marc Buiter, secretaris van Stichting Voedselbosbouw, vult aan. “We hebben als stichting het streven om langjarig onderzoek te laten doen naar de impacts van voedselbossen op onder meer klimaatmitigatie, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Onze ambitie is dan ook om dit onderzoek na vier jaar voort te zetten met nieuw onderzoek waarvoor we te zijner tijd weer financiering hopen te vinden. We willen onze claims over deze impacts namelijk graag verder kunnen onderbouwen met gedegen onderzoek.” “Of weerleggen”, nuanceert projectleider Kruit.

Next steps. De officiële aftrap voor het onderzoeksproject is gegeven en daarmee kan het veldwerk nu echt beginnen. Dit najaar wordt een begin gemaakt met de eerste monsternames van de bodem in het Voedselbos Eemvallei Zuid in Almere. In Schijndel zijn in 2018 al monsters genomen voor een nulmeting. “Bij de analyse van de bodemmonsters uit het veld zal onze focus vooral liggen op koolstofopslag in de bodem en de rol van het bodemleven in dat proces”, vertelt Isabelle van der Zanden. De monitoringgegevens uit het veldonderzoek worden vergeleken met klassieke waarnemingen die in het BLN - Bodemindicatoren voor Landbouwgronden in Nederland - gebruikt worden. Gerard Korthals, onderzoekcoördinator van het Centrum voor Bodemecologie van de WUR: “Data van maïsakkers uit het BLN kunnen bijvoorbeeld als referentie dienen; zo kunnen we onze eigen waarnemingen vergelijken met beschikbare data uit bestaande teeltsystemen. Door deze gegevens te combineren, kun je zien hoe de bodem in een voedselbos zich ontwikkelt ten opzichte van de voorgaande periode. We verwachten zo zichtbaar te kunnen maken hoe dit bijvoorbeeld afwijkt van een intensief beteelde akker.” Van der Zanden: “In vergelijking met intensieve landbouwsystemen biedt voedselbosbouw veelbelovende vooruitzichten als het gaat om biodiversiteit, doordat de bodem niet jaarlijks wordt verstoord en gebruik wordt gemaakt van natuurlijke successie.”

Consortium. Het onderzoeksproject 'Wetenschappelijke Bodemvorming onder de Voedselbosbouw' wordt uitgevoerd en medegefinancierd in het kader van het topsectorenbeleid voor de sectoren Agri en Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Het project is voortgekomen uit de Onderzoekagenda van de Green Deal Voedselbossen (2017). Het projectconsortium bestaat uit: Wageningen Environmental Research (WEnR), projectleiding; Stichting Voedselbosbouw Nederland (initiatiefnemer); Centrum voor Bodemecologie (CSE); Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW); Provincie Flevoland; Aeres hogeschool in Almere; HAS Den Bosch; Groen Ontwikkelfonds Brabant; Regio Noordoost-Brabant; Waterschappen De Dommel en Aa en Maas." (bron: Groen Ontwikkelfonds Brabant, oktober 2020)

Reactie toevoegen