Leusden

Plaats
Dorp en gemeente
Leusden
Eemland Utrechtse Heuvelrug Gelderse Vallei
Utrecht

Leusden bord graffiti Hamersveld (Kopie).jpg

De kern die tegenwoordig Leusden heet, heette tot ca. 1970 Hamersveld. Bij sommigen leeft deze naam nog steeds. Hier geeft iemand met graffiti op het plaatsnaambord Leusden kennelijk zijn voorkeur voor deze vroegere benaming aan.

De kern die tegenwoordig Leusden heet, heette tot ca. 1970 Hamersveld. Bij sommigen leeft deze naam nog steeds. Hier geeft iemand met graffiti op het plaatsnaambord Leusden kennelijk zijn voorkeur voor deze vroegere benaming aan.

Leusden bord Hamersveld (Kopie) (Kopie).jpg

Het officiële plaatsnaambord van Hamersveld, zoals de huidige kern Leusden tot ca. 1970 werd genoemd

Het officiële plaatsnaambord van Hamersveld, zoals de huidige kern Leusden tot ca. 1970 werd genoemd

UT gemeente Leusden in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Leusden in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Leusden in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Leusden

Terug naar boven

Status

- Leusden is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Eemland, maar ligt ook deels in de Gelderse Vallei en op de Utrechtse Heuvelrug.

- De gemeente Leusden is per 1-6-1969 vergroot met de gemeente Stoutenburg.

- De gemeente Leusden omvat naast de gelijknamige hoofdplaats (die tot ca. 1970 Hamersveld heette en daarna aanvankelijk Leusden-Centrum werd genoemd) verder nog de dorpen Achterveld (grotendeels) en Stoutenburg (grotendeels), en de buurtschappen Arkelbroek (deels), Asschat, De Ruif, Den Treek, 't Jannendorp, Moorst (deels), Musschendorp, Oud-Leusden, Snorrenhoef, Voskuilen (deels) en Waterloo. Dit zijn in totaal 3 dorpen en 11 buurtschappen. Leusden-Zuid (dat als buurtschap tot ca. 1970 Leusbroek heette en ook wel Nieuw-Leusden werd genoemd) staat nog als plaatsnaam in recente atlassen, maar dat is onterecht, want tegenwoordig is dat gewoon een woonwijk van het dorp en daarmee geen aparte woonplaats(naam) meer.

- Wapen van de gemeente Leusden.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Leusden.

- Onder het dorp Leusden vallen ook de buurtschappen Asschat, Den Treek, Moorst (deels), Oud Leusden, Snorrenhoef (grotendeels), Voskuilen (deels) en Waterloo. Dit zijn 7 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1378-1379 Loesderbroec, 1428-1429 Luesdenrebroeck, Loesdenrebroeck, 1772 Leusderbroek, 1846 Leusbroek of Nieuw-Leusden.

Terug naar boven

Ligging

Leusden ligt ZO van Amersfoort.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Leusden 241 huizen met 1.517 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp (= de tegenwoordige buurtschap Oud Leusden) en buurtschap Heetveld samen 58/347 (= huizen/inwoners), het dorp Leusbroek (= de tegenwoordige wijk Leusden-Zuid) 46/238 en de buurtschappen Hamersveld (= de tegenwoordige dorpskern, die soms nog Leusden-Centrum wordt genoemd) 98/652, Snorrenhoef 15/108 en Asschat 24/172. Tegenwoordig omvat de gemeente ca. 12.000 huizen met ca. 29.000 inwoners; het dorp omvat ca. 10.500 huizen met ca. 26.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Katholicisme
"De Sint Jozefparochie is opgericht in 1855, in wat toen nog Hamersveld heette, door aartsbisschop Zwijsen van Utrecht. De geschiedenis van deze parochie gaat echter minstens terug tot in de 11e eeuw, toen in het huidige Oud-Leusden reeds een kerk stond die als parochiekerk van Leusden, Hamersveld, Amersfoort, Hoevelaken, Hohorst en Bavoort fungeerde. Deze Sint Antoniuskerk was verbonden met het benedictijnenklooster dat in 1006 door bisschop Ansfridus was gesticht en stond op de plaats waar momenteel landgoed Heiligenberg/De Hohorst is gelegen. In de 16e eeuw vond in West-Europa, waaronder Nederland, de reformatie plaats. De Sint Antoniuskerk is in 1580 door reformatoren geplunderd en even later overgenomen. Het grootste deel van de bevolking van Leusbroek, het huidige Leusden-Zuid, ging over naar het protestantisme, terwijl Hamersveld overwegend katholiek bleef. Omdat het sinds 1581 in het gebied van de Unie van Utrecht verboden was de katholieke godsdienst uit te oefenen, werd de eredienst lange tijd gevierd in boerenachterhuizen, onder andere in boerderij De Rossenberg. In 1716 werd in Hamersveld weer een katholieke kerk gebouwd.

De parochie/geloofsgemeenschap speelde en speelt een belangrijke rol in het gemeenschapsleven van het dorp Leusden. In 1898 is onder pastoor Leemkolk Huize Sint Ansfridus gebouwd, dat een klooster, een bejaardentehuis en een meisjesschool huisvestte. Als meisjesschool deed het dienst tot 1973, toen RKB De Klimrakker opende, en als bejaardentehuis tot 1975, toen ‘t Hamersveld in gebruik werd genomen. Op initiatief van pastoor Kitselaar is in 1971 de Geertrudishof, een woningencomplex voor ouderen, geopend. In het huidige jongerencentrum De Til was de katholieke jongensschool Sint Johannes gehuisvest, totdat in 1968 RKB De Rossenberg de deuren opende. In 1976 is vanuit de parochie Stichting Jeugd- en Jongerenwerk opgericht, waaronder De Til valt. De parochie behoort ook, samen met de gemeentediaconieën van de Marcuskerk en de Dorpskerk, tot de oprichters van de Vrijwillige Hulpdienst Leusden. Er waren banden met de organisaties van katholieke boeren en tuinders, katholieke plattelandsvrouwen en katholieke ouderen. Maar in de laatste jaren is de bevolking steeds minder agrarisch geworden, en op de K.B.O. na zijn de katholieke organisatievormen bijna alle in grotere verbanden opgegaan.

Geloofsgemeenschap St. Jozef Leusden, sinds 2011 vallend onder de regionale St. Lucasparochie, omvat het gelijknamige dorp en buurdorp Stoutenburg. Van de ruim 29.000 inwoners is 1/5 ingeschreven bij de geloofsgemeenschap. Het aantal parochianen is de afgelopen jaren nagenoeg stabiel gebleven, maar het aandeel ouderen is gestaag toegenomen. Naast de pastores zijn er ruim 500 vrijwilligers actief binnen de locatie. De meesten van hen werken in een van de ongeveer 30 werkgroepen die de geloofsgemeenschap rijk is. Zij hebben een onmisbaar aandeel in het totale pastoraat binnen de geloofsgemeenschap. En dat is een goede zaak, want kerk-zijn, dat doe je samen: Gods volk onderweg. Het is de taak van de in 2008 geïnstalleerde Pastoraatsgroep om het werk van de werkgroepen en van de pastores op elkaar af te stemmen. Er wordt ook steeds meer samen gedaan met de andere kerken in de gemeente, in het bijzonder de Protestantse Gemeente Leusden van Marcuskerk en Dorpskerk." (bron: St. Lucasparochie)

- Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van) deze gemeente, kun je terecht bij de Historische Kring Leusden (HKL). De in 1985 opgerichte vereniging heeft als doel het bevorderen van het historisch besef betreffende (de kernen van) de gemeente. De vereniging beoogt dit te bereiken door: Opsporing, registratie en onderzoek van bronnen en literatuur. Een aantal leden van HKL houdt zich hier voortdurend mee bezig. Regelmatig worden door hen archieven en bibliotheken bezocht. Het verzamelen van voorwerpen van geschiedkundige waarde. Door de jaren heen heeft HKL een behoorlijk aantal historische voorwerpen verzameld. Zo ook beschikt de HKL over vele foto's van de gemeente, al of niet voorzien van een beschrijving. Het streven naar behoud van monumenten. Een afgevaardigde van de HKL heeft zitting in de gemeentelijke Monumentencommissie. Het vastleggen van belangrijke gebeurtenissen in de gemeente. Dit geschiedt onder andere door het bijhouden van een knipselkrant. Het uitgeven van een verenigingsblad. HKL geeft 4-maal per jaar een eigen verenigingsblad uit met de toepasselijke naam "Leusden Toen".

Het organiseren van educatieve activiteiten. HKL verzorgt regelmatig tentoonstellingen. Jaarlijks wordt er een 3-tal lezingen gehouden en eens per 2 jaar wordt er voor de leden een excursie georganiseerd. Voorts worden op verzoek op scholen lessen in de geschiedenis van de gemeente verzorgd. Het uitgeven van en het bevorderen van het uitgeven van publicaties. HKL beschikt over een "Fonds Publicaties Geschiedenis Leusden". Hieruit worden onkosten gemaakt door schrijvers van publicaties en het uitgeven van deze publicaties bekostigd. Voor de praktische uitvoering wordt zorggedragen door een commissie bestaande uit een historicus en een litterator. Samenwerking met instellingen, stichtingen en verenigingen. Zowel binnen als buiten de gemeente, die een soortgelijk doel nastreven. Binnen de gemeente is vooral bekend de tweejaarlijkse Monumentendag, waarbij de gemeente en de Historische Kring nauw samenwerken aan de invulling van deze dagen. Buiten de gemeente wordt vooral samengewerkt met de Historische Verenigingen van de naburige gemeenten."

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Leusden heeft 54 rijksmonumenten, voor een groot deel betrekking hebbend op kazematten (bunkers) en op landgoed Heiligenberg.

- Leusden heeft 4 gemeentelijke monumenten.

- Leusden-Zuid heeft 25 rijksmonumenten.

- De RK St. Jozefkerk te Leusden (Hamersveldseweg 51) is gebouwd in 1841, naar een ontwerp van architect C. Kramm. In 1981 is de opstelling in de kerk een kwartslag gedraaid en is parochiecentrum De Kom in gebruik genomen, ter vervanging van de afgebrande Johanneshoeve. Toen de pastoor van de parochie te Achterveld in 1979 met emeritaat ging, kwam er een gezamenlijk pastoraal team voor de beide Sint Jozefparochies. In 2005 gingen beide parochies op in een parochieverband waartoe ook de parochies van Hoevelaken, Barneveld/Voorthuizen, Nijkerk, Ermelo en Putten gingen behoren. De naam van het nieuwe parochieverband werd Veluwe-Vallei. In 2011 ging het parochieverband op in één parochie, de St. Lucasparochie. De oorspronkelijke parochies worden sindsdien aangeduid als geloofsgemeenschappen, met als toevoeging de oorspronkelijke naam van de parochie.

De kerk is geen rijksmonument. De kapel achter de kerk, op de begraafplaats, en het toegangshek tot de begraafplaats zijn wel rijksmonumenten. Tegen de achterwand is in een nis een beeldengroep geplaatst rond een natuurstenen altaartafel. Onder de altaartafel is een voorstelling aangebracht van de hel met verdoemden, erboven een schematisch weergegeven berg. Daarboven bevindt zich een calvarievoorstelling - Christus aan het kruis met aan weerszijden Maria en Johannes de Evangelist - geflankeerd door zaligen begeleid door een engel. De kapel is van algemeen belang vanwege de funeraire cultuur- en architectuurhistorische waarde als gaaf en karakteristiek voorbeeld van een kapel in neogotische stijl voor een rooms-katholieke begraafplaats, in 1916 ontworpen door architect H. Kroes, alsmede vanwege een beeldengroep in de kapel uit de bouwtijd. Tevens is de kapel van ensemblewaarde in ruimtelijke en functionele samenhang met de begraafplaats en bijbehorend toegangshek, eveneens van H. Kroes.

- De Hervormde (PKN) Dorpskerk (Arnhemseweg 75a) is in 1828 gebouwd, ter vervanging van de in dat jaar gesloopte kerk op Vlooswijkseweg 2. Een gedeelte van het vrijgekomen materiaal van de sloop is gebruikt voor de bouw van deze kerk, zoals de bakstenen voor de fundering en gemalen tufsteen (tras) voor de metselspecie. In 1900 vindt een grote verbouwing plaats naar een ontwerp uit 1895 van architect Pothoven, waarbij een koor wordt aangebouwd. Het eenklaviers orgel is in 1871 gebouwd door de firma H. Knipscheer & Co. (Amsterdam).

- Landgoed Heiligenberg of Hohorst omvat 15 rijksmonumenten. Het ligt aan de Heiligenbergerbeek. De circa 12 meter hoge heuvel op het landgoed is een dekzandrug die aan het einde van de laatste ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, is ontstaan onder invloed van de wind. Rond het jaar 1000 stond de heuvel bekend als de Hohorst (hoge (?) -horst, vergelijk het ernaast gelegen Lockhorst of "gesloten horst") en stichtte de Utrechtse bisschop Ansfried er vermoedelijk boven op de heuvel het klooster Hohorst. Hierdoor kreeg de heuvel de naam Heiligenberg. Omstreeks 1050 verhuisde het klooster naar Utrecht en werd daar de Paulusabdij. Het klooster werd een uithof van deze abdij. Rond 1580 werd de Heiligenberg eigendom van de Staten van Utrecht, waarna het vanaf 1637 een buitenplaats werd. Het huidige pand is rond 1815 gebouwd door Ernst Louis van Hardenbroek en heeft een park in Engelse landschapsstijl. Huis en landgoed zijn niet toegankelijk.

- Landgoed De Boom (Arnhemseweg 107) omvat 6 rijksmonumenten en ligt in het uiterste Z van het grondgebied van de gemeente Leusden, in het Z grenzend aan de Heiligenbergerbeek. Direct Z daarvan begint het grondgebied van de gemeente Woudenberg. Het hoofdgebouw, in de vorm van een witgepleisterd eclectisch herenhuis, is in de jaren 1879-1881 gebouwd in opdracht van de familie De Beaufort. Het landhuis is van algemeen belang vanwege de cultuur- en architectuurhistorische waarde, als gaaf voorbeeld van een witgepleisterd herenhuis in eclectische stijl uit het laatste kwart van de 19e eeuw met een aangebouwde vleugel in dezelfde stijl van architect H.W.Hanrath uit het eerste kwart van de 20e eeuw, alsmede vanwege interieurelementen uit de bouwtijd en 1912. Verder van belang vanwege de markante situering binnen de historische tuin- en parkaanleg. Tevens vanwege de ensemblewaarde als hoofdgebouw van buitenplaats De Boom, in ruimtelijke en functionele samenhang met de overige complexonderdelen binnen het landschappelijk aangelegde park.

Landgoed De Boom is met een oppervlakte ca. 1.000 hectare een van de grootste landgoederen in de provincie Utrecht. Het belang zit niet alleen in de omvang, maar vooral in de bijzondere kwaliteiten: een prachtig authentiek cultuurlandschap van landbouwgronden, dooraderd met houtwallen en singels en afgewisseld met bos en natuur. De monumentale gebouwen en historische erven geven extra belevingswaarde. In 2013 is een convenant gesloten, waarbij de natuur op De Boom wordt uitgebreid, tegelijkertijd de landbouw de ruimte krijgt, er extra recreatiemogelijkheden komen en ruimte voor de bouw van een beperkt aantal villa's om e.e.a. te bekostigen.

- Gevelstenen in Leusden.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op een zondag in februari is er in Leusden 'Gluren bij de Buren', hét woonkamerfestival, waarbij woonkamers in verschillende steden en dorpen worden omgetoverd tot een tijdelijk podium met een wel zeer intiem karakter. Iedereen kan genieten van diverse optredens van lokale talenten, van singer-songwriters met een gouden keel tot theatermakers die je verrassen en koren die je omverblazen! Elke artiest speelt drie keer een optreden van 30 minuten. Door de speciale looproutes kun je hierdoor als bezoeker maximaal 7 optredens bijwonen. Gluren bij de Buren maakt de wijken gezelliger en geeft lokale acts een podium. Alle voorstellingen zijn gratis te bezoeken (een vrijwillige bijdrage is welkom, en draagt bij aan het budget om de volgende editie mogelijk te maken). Beleef het karakter van jouw stad of dorp, de gastvrijheid van de bewoners en ontmoet talentvolle lokale muzikanten als bezoeker van 'Gluren bij de Buren'. Wil je Gluren bij de Buren ook in jóuw stad organiseren? Wil je jouw huiskamer beschikbaar stellen voor een optreden? Of wil je zelf spelen in een van de huiskamers? Neem dan contact op met de organisatie.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Groene Agenda Leusden.

- Op Hoeve Groot Zandbrink, een monumentale boerderij op landgoed De Boom, is in 2015 een groen activiteitencentrum gerealiseerd. Het activiteitencentrum versterkt de recreatieve en educatieve mogelijkheden van het gebied en laat de prachtige cultuurhistorie van het gebied zien. Het landschap is afwisselend, met landbouwgronden, houtwallen, singels en bosjes.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Leusden (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Leusden.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Leusden oud alg. en - idem RK.

- De website Historischehuizen.nl geeft onderzoekers de mogelijkheid hun gegevens over de bewoningsgeschiedenis van een huis, wijk, dorp of stad te publiceren. Initiatiefnemer Herman Postema heeft zelf al een flinke basis gelegd en het goede voorbeeld gegeven met de vrijwel complete bewoningsgeschiedenis van Maarsbergen tussen 1500 en 1800. Deze 'sjabloon' is ook zeer goed voor andere plaatsen in ons land te gebruiken, zodat men dat wiel niet opnieuw hoeft uit te vinden en het wellicht kan uitgroeien tot een portaal met op den duur een zo landelijk mogelijke dekking. Inmiddels staat er ook al informatie over de bewoningsgeschiedenis van panden in Leusden, Rhenen en Woudenberg. "Heb jij de geschiedenis van een huis, wijk, dorp of stad dan kom ik graag met je in contact. Wellicht kan deze website jouw podium vormen waarop je je onderzoek zichtbaar kunt maken. Uiteraard sta ik open voor suggesties, opmerkingen, aanvullingen en mutaties." Aldus dhr. Postema.

Reactie toevoegen