's Gravenmoer

Plaats
Dorp
Dongen
Hart van Brabant
Noord-Brabant

s Gravenmoer plaatsnaambord[640x480].jpg

's Gravenmoer is een dorp in de provincie Noord-Brabant,  in de regio Hart van Brabant, gemeente Dongen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

's Gravenmoer is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant, gemeente Dongen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

NB gemeente s Gravenmoer in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente 's Gravenmoer in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente 's Gravenmoer in ca. 1870, kaart J. Kuijper

's Gravenmoer

Terug naar boven

Status

- 's Gravenmoer is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant, gemeente Dongen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- Vanouds was er O van de dorpskern van 's Gravenmoer, aan de Vaartweg, sprake van een aparte buurtschap 's Gravenmoerse Vaart, gelegen langs de gelijknamige vaart. Op oude kaarten wordt het De Vaart, later Vaart genoemd* (terwijl de lintbebouwing van het dorp op de kaarten staart als De Straat). Na de Tweede Wereldoorlog verschijnt de plaatsnaam als 's Gravenmoerse Vaart. De weg tussen dorp en buurtschap - oorspronkelijk Molensteeg geheten, later Molendijk voor het W deel en Julianalaan voor het O deel - raakt na de Tweede Wereldoorlog geleidelijk bebouwd. In de jaren negentig verdwijnt de plaatsnaam 's Gravenmoerse Vaart uit de atlassen (en verandert tevens de naam van het Z buurdorp Dongense Vaart in Vaart), omdat de bebouwing, door het geleidelijk aaneengroeien met het dorp, tegenwoordig integraal onderdeel uitmaakt van de bebouwde kom van het dorp.
* Niet te verwarren met het Z daarvan gelegen dorpje Vaart dat altijd al onder de gemeente Dongen viel.

- Wapen van de voormalige gemeente 's Gravenmoer.

Terug naar boven

Naam

Spelling
's Gravenmoer wordt, als enige van de Nederlandse plaatsen die met 's beginnen, zonder koppelteken geschreven. Dit is door de toenmalige gemeente bewust besloten, ergens na de Tweede Wereldoorlog. Men wilde uniformiteit aanbrengen in de verschillende schrijfwijzen en besloot de schrijfwijze te hanteren zoals weergegeven in de `Wet van den 16den April 1896, tot regeling der Personeele belasting`. Dit is taalkundig eigenlijk niet correct (maar gemeenten hebben nu eenmaal - wat ons betreft: helaas - het recht om zelf naamgevingen, incl. de spelling, te kiezen). Zie het artikel over ja of nee koppelteken in plaatsnamen met 's in het Taalunieversum.

Oudere vermeldingen
1326 Sgraven moer, 1353 sGravenmoer, 1383 tsGravenmoer, 1888 's Gravemoer, 1903 's Gravenmoer. Andere oudere schrijfwijzen zijn ´s-Schravenmoer, ´s-Graven Moer, ´s-Gravemoer, ´s-Gravenmoer.

Naamsverklaring
Betekent moer 'veengebied, wingebied van turf' van de graaf van Holland. In 1293 gaf graaf Floris V aan Steven van Waalwijk 'vijftien hoeven wilderten in den Groten Ham', in 1326 vermeld als 'viiftien hoeven venes legghende in Sgraven moer boven Ramesdonc bi den Hamme'.(1)
Het geografisch bijzondere aan 's Gravenmoer is dat het nog steeds in een veengebied ligt. De voormalige veenstreek in de omliggende plaatsen is namelijk in de 15e eeuw verschillende malen overstroomd, waardoor er een dikke kleilaag oveheen kwam te liggen. Dit dorp is dat echter bespaard gebleven.

Terug naar boven

Ligging

's Gravenmoer ligt O van Oosterhout, N van Dongen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente 's Gravenmoer 114 huizen en 875 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 57/420 (= huizen/inwoners) en buurtschap De Vaart 57/455 (= ´s Gravemoerse Vaart, die op dat moment qua aantal huizen dus precies even groot was als het moederdorp!). Tegenwoordig omvat het dorp ca. 900 huizen met ca. 2.200 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- "Heemkundekring Des Graven Moer is opgericht in 1989 en en heeft ca. 170 leden (gezinnen wel te verstaan!). Wij houden ons bezig met de geschiedenis van 's Gravenmoer in de breedst mogelijke zin van het woord. Zo doen wij onderzoek in archieven - momenteel vindt bijvoorbeeld een groot onderzoek naar de geschiedenis van 's Gravenmoerse panden en hun bewoners plaats -, organiseren we lezingen en excursies, geven jaarlijks een kalender uit en een- tot twee maal per jaar De Omroeper, ons tijdschrift. Bovendien verlenen we 'hand- en spandiensten' aan jubilerende verenigingen, scholen enz. Kortom, we zijn een enthousiaste vereniging en willen dit ook graag uitdragen."

- Geschiedenis van 's Gravenmoer op de site van de heemkundekring.

- Gegevens over 's Gravenmoer in Regionaal Archief Tilburg.

- Verhalen over de geschiedenis van 's Gravenmoer op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- "De dorpskern van ’s Gravenmoer is een 30-km-zone, maar dat is niet altijd te merken omdat er vaak te hard wordt gereden. Daarnaast rijdt er ook veel landbouwverkeer, vrachtverkeer en fietsers. De inwoners hebben bij de gemeente aan de bel getrokken met de vraag om er iets aan te doen, want het levert vele onveilige situaties op. De insteek is om het zo in te richten dat de snelheid teruggedrongen wordt en er ruimte is voor iedere weggebruiker om veilig deel te nemen aan het verkeer. Van de maatregelen moet een stimulans uitgaan voor weggebruikers om zich als gast te gedragen." Aldus Bureau Kragten, dat samen met een klankbordgroep uit het dorp de komende jaren gaat werken aan een herinrichting van de hoofdwegen in het dorp. Het proces is eind 2018 gestart en beoogt medio 2028 gereed te komen. De Hoofdstraat komt als eerste aan de beurt (2020). Daarna zijn achtereenvolgens de Wielstraat (2021) en de Molendijk (2022) aan de beurt. De tweede fase omvat de Vaartweg, de Julianalaan, de Wilhelminalaan en de Waspikseweg.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- 's Gravenmoer heeft 15 rijksmonumenten.

- 's Gravenmoer heeft 29 gemeentelijke monumenten.

- 's Gravenmoer is een protestantse enclave in het verder overwegend katholieke Brabant. Er is zowel een hervormde, een gereformeerde als een christelijk gereformeerde kerk. De katholieken gaan in het nabijgelegen Dongen ter kerke.

Het oudste deel van de Hervormde (PKN) kerk (Kerkdijk 15) is de 14e-eeuwse toren. De toren is ingebouwd in het 15e-eeuwse schip, dat omstreeks 1500 is uitgebreid met een noordbeuk. Aan de zuidzijde kwam een transeptachtige dwarskapel. Ook het driezijdig afgesloten koor stamt uit de 15e eeuw. De kerk is in 1672 door het Franse leger in brand gestoken (waarbij het dak en de gewelven werden vernield) en in 1680 hersteld. Ook zijn toen tongewelven aangebracht. De dwarskapel aan de noordzijde is in 1900 afgebroken. In 1963 werd de kerk gerestaureerd. De kerk bezit een eikenhouten preekstoel uit 1680. Uit dezelfde tijd stammen een doophek en enig koperwerk. Voorts bevinden zich in de kerk enkele grafzerken uit de 17e en 18e eeuw. Het orgel is in 1715 gebouwd door Matthijs Verhofstadt en in 1821 verbouwd door Cornelis van Oeckelen. - Site van de lokale Hervormde Gemeente.

- Gereformeerde (PKN) kerk (Vaartweg 28) uit 1888. De kerk is gebouwd achter de pastorie. In de Tweede Wereldoorlog is de kerk beschadigd als gevolg van de inslag van een V2-raket. Na de oorlog is het kerkje weer opgebouwd. Het is een neogotisch zaalkerkje, bestaand uit een eenbeukig schip met vier traveeën en driezijdige sluiting, gedekt door een zadeldak met op de nok een dakruiter. De gevels zijn voorzien van spitsboogvensters en halfhoge steunberen. - Site van de Gereformeerde Kerk 's Gravenmoer

- De voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk (Waspikse weg 5) dateert uit 1898, is in 1973 aan de eredienst onttrokken en herbestemd tot woonhuis. In dorpsblad Bint, nr. 12, juni 2019, pag. 16-18, vind je een reportage over het voormalige kerkje en zijn huidige bewoners, Ben en Ineke Ros. De opvolger, kerkgebouw Eben Haëzer (Kerkebosdreef 2) dateert uit 1973 en valt onder de Christelijke Gereformeerde Kerk 's Gravenmoer.

- Videoreportage over de restauratie en verbouwing van de 17e-eeuwse boerderij van Cindy Verboven en Alex Wassink (KRO-NCRV-programma BinnensteBuiten, april 2018).

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Oranjevereniging ’s Gravenmoer is een van de oudste Oranjeverenigingen van Nederland. Waarschijnlijk behoren zij tot de oudste 7 oranjeverenigingen en bestaan zij al meer dan een eeuw. Helaas is dit gebaseerd op overlevering en kunnen zij dit (nog) niet officieel aantonen, daar in de Tweede Wereldoorlog de gehele administratie en het archief om veiligheidsredenen door het bestuur zijn verbrand. De vereniging organiseert jaarlijks de feestelijkheden rond Koningsdag en Bevrijdingsdag en de organisatie van de Dodenherdenking. Koningsdag is hier ook echt een feestdag voor het dorp. Voor zowel de kinderen als de volwassenen wordt elk jaar een afwisselend programma georganiseerd. Van bijvoorbeeld een traditionele aubade tot aan eigentijdse kinderspelen. Daarnaast is de vereniging de initiator van andere activiteiten die passend zijn bij bepaalde gebeurtenissen rond het Koninklijk Huis, zoals huwelijken, overlijdensgevallen en geboorten.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van 's Gravenmoer door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over 's Gravenmoer (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit 's Gravenmoer op Facebook.

- Inwoner David Kunst miste een middel dat verenigingen en inwoners van 's Gravenmoer onderling en met elkaar verbindt. Daarom heeft hij het initiatief genomen om het kleurrijke dorpsblad Bint op te richten. Het blad verschijnt dankzij een enthousiaste redactie, medewerkers en sponsoren. Laatstgenoemden maken het mogelijk dat het dorpsblad 4x per jaar gratis huis-aan-huis wordt bezorgd. Via de link is het dorpsblad ook online te lezen (ook oudere nummers).

- Belangenorganisatie: - In 1996, een jaar voordat de gemeente is toegevoegd aan de gemeente Dongen, is Dorpsraad 's Gravenmoer opgericht. De Dorpsraad behartigt de belangen van de inwoners bij de gemeentelijke en provinciale overheden. Het doel van de Dorpsraad is het in stand houden en bevorderen van de leefbaarheid in het dorp. In dat kader geeft de Dorpsraad de gemeente gevraagd en ongevraagd advies met betrekking tot alle aangelegenheden die behoren tot het werkgebied van de Dorpsraad.

- Dorpshuis: - Dorpshuis De Geubel in 's Gravenmoer is de thuishaven voor vele verenigingen. De Geubel biedt plaats voor zowel grote als kleine groepen, met zalen die variëren in capaciteit van 2 tot 250 personen. Je kunt de sfeervolle ruimtes met bijbehorende moderne faciliteiten ook huren voor o.a. workshops, lezingen, informatieavonden, exposities, voor zowel verenigingen als voor zakelijk gebruik.

- Onderwijs: - "De Springplank is een openbare basisschool, waar kinderen zich spelend en lerend ontwikkelen. Wij stimuleren alle kinderen tot een voor hen optimale prestatie. Wat mag je verwachten van OBS De Springplank? Dat aan het echte leren zoals taal, lezen en rekenen veel aandacht wordt besteed, maar dat ook creatieve activiteiten zoals muziek, handvaardigheid en natuur en milieu een belangrijke plaats innemen; dat vaardigheden als zelfstandig werken, samenwerken, omgaan met informatiebronnen (onder andere computer) veel aandacht krijgen; dat rekening wordt gehouden met de soms grote individuele verschillen tussen kinderen; dat kinderen leren en ervaren, dat zij opgroeien in een multiculturele samenleving. Het samen leren, samenwerken en zorgdragen voor elkaar staat dan ook centraal, waarbij iedereen de ruimte krijgt zichzelf te mogen zijn; modern en uitdagend onderwijs: wij gebruiken sinds schooljaar 2015-2016 tablets."

- "Bij De Wegwijzer heeft je kind een leuke schooltijd. Hoe we dat realiseren? We maken werk van de begeleiding van elk kind. Ons onderwijs is geënt op een protestants-christelijke levensovertuiging, en we besteden veel aandacht aan de sociaal-emotionele ontwikkeling van je kind, aan creativiteit en zelfredzaamheid. Als je kind met leerproblemen kampt, dan bieden we het extra hulp. Maar ook als je kind meerbegaafd blijkt te zijn, is het bij ons aan het juiste adres. Kortom, je vindt bij ons kwaliteitsonderwijs op maat. Elk kind is immers uniek."

- Zorg: - "De doelstelling van Zorghoeve Ora et Labora in 's Gravenmoer is gasten een prettige vorm van dagverzorging te bieden. We willen de gasten laten genieten van de mooie landelijke omgeving en hen betrekken bij de huiselijkheid die geboden wordt in groepsverband. ‘s Morgens beginnen we met een gezamenlijk kopje koffie of thee. Daarna kunnen de gasten verschillende activiteiten doen o.a. de dieren verzorgen, meehelpen in de moestuin, knutselen, spelletjes etc. Ook het meehelpen met de voorbereidingen van de warme maaltijd is een dagelijkse activiteit. Als gasten liever op een bankje willen zitten genieten of een wandeling willen maken in het natuurgebied dan kan dat ook. Het motto op de zorghoeve is dan ook: “niets moet, (bijna) alles mag.” Tussen de middag wordt er gezamenlijk een warme maaltijd genuttigd. De maaltijd wordt zoveel mogelijk bereid met groenten en/of kruiden uit de eigen moes- en kruidentuin. ’s Morgens geplukt, ’s middags op tafel!"

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van 's Gravenmoer (Dwarsdijk 2), met foto's van de grafzerken.

Reacties

(2)

1. 's Gravenmoer is een protestantse enclave in katholiek Brabant. 's-Gravenmoerse Vaart en Dongense Vaart verschilden door hun geloof. In eerstgenoemde dorp waren ze gereformeerd en in Dongense Vaart katholiek.
2. Bij 's-Gravenmoerse Vaart moet wel een koppelstreepje.
3. De plaatsnaam 's-Gravenmoerse Vaart wordt nog wel vermeld op Google Maps en Wikipedia. Er zijn zoveel plaatsen aan elkaar gegroeid. De kleinste buurtschappen worden hier besproken maar 's-Gravenmoerse Vaart wordt weggelaten omdat het verdwenen zou zijn in atlassen. Een beetje krom vind ik dat.

1. Dank voor de tip! Ik heb dit toegevoegd en er tevens een link aan toegevoegd naar een artikel dat hierover gaat.
2. Dat is niet objectief te bepalen. Ik zit zelf in een landelijke adviescommissie voor aardrijkskundige namen, die helaas - in tegenstelling tot de meeste landen elders in de wereld - geen beslissingsbevoegdheid heeft maar alleen kan adviseren. Gemeenten bepalen namelijk de namen en de spelling daarvan voor hun formele (= postcodeboek) plaatsnamen, en namen van wijken, straten e.d. Voor wateren, bossen, polders e.d. is nooit formeel een instantie verantwoordelijk gemaakt voor naamgeving en spelling, en daarom zie je vaak nog oude spellingen in atlassen voor waternamen, polders en bossen e.d., zoals tot voor kort nog Mastbosch, omdat dat nooit formeel door een instantie is herzien. Sinds betrekkelijk kort bekijkt het Kadaster daarom per geval hoe reëel een oude spelling nog is en moderniseert/harmoniseert die als dat logisch is. Daarom staat op de actuele kaarten nu eindelijk Mastbos. Dit ter introductie van het volgende:

Op enig moment heeft de gemeente 's Gravenmoer - helaas - besloten om de spelling zo vast te stellen. Dat is hun bevoegdheid dus het zij zo. De spelling van waterloop en plaatsnaam 's(-)Gravenmoerse Vaart is dus zoals betoogd nooit formeel vastgesteld en dus ook nooit formeel gewijzigd, als we het hebben over het koppelteken. Als je kijkt op www.topotijdreis.nl zie je dat door de jaren heen dorp én buurtschap zowel met als zonder koppelteken gespeld zijn geweest. Als op enig moment dan dorpsnaam (en toen ook nog gemeentenaam) formeel zonder koppelteken wordt vastgesteld, is het wel zo logisch om de daarvan afgeleide water- en plaatsnamen conform te spellen/te wijzigen. Vandaar mijn spelling van 's Gravenmoerse Vaart zonder koppelteken. De 'Polder beoosten de 's Gravenmoersche Vaart' staat op actuele kaarten ook zonder koppelteken. Nog wel met 'sch', maar dat gaat zoals hiervoor betoogd de komende jaren dus nog worden aangepast.

3. Mijn ervaring door de jaren heen is dat, helaas, veel plaatsnamen van buurtschappen zomaar zonder reden uit de atlassen zijn verdwenen dan wel er nooit in terecht zijn gekomen. Een inventarisatie daarvan - vast niet compleet - vindt u hier: https://www.plaatsengids.nl/kennisbank/plaatsnamen-onterecht-niet-de-atl..., met ook een link naar plaatsen die onterecht nog wél in de atlassen staan. Voor Google Maps geldt hetzelfde principe. Op zich is zoiets dus niet bepalend. Het is altijd een combinatie van factoren, gebruikmakend van het 'gezonde verstand', die gezámenlijk leiden tot de conclusie wat vandaag de dag ja of nee redelijkerwijs nog een buurtschap is, dus plaatsnaam, dus een pagina dient te krijgen op onze site. In dit geval staat de plaatsnaam niet meer in de atlassen, én ligt het binnen de bebouwde kom van het dorp, én zijn er geen plaatsnaambordjes met de naam (ook geen witte onder de blauwe, zoals je in dit soort gevallen soms ziet), én is het aan elkaar gegroeid met het dorp, én is er op het internet geen instantie, vereniging of persoon meer die zegt dat ie in 's Gravenmoerse Vaart woont. Een zeer beperkt aantal buurtschappen ligt binnen een bebouwde kom van stad of dorp en is toch nog als zodanig te beschouwen omdat ze toch nog altijd geïsoleerd liggen en zich ook als buurtschap profileren middels buurtvereniging en/of plaatsnaambord etc., dus dat je merkt dat het ter plekke ook nog 'leeft'. Een mooi voorbeeld daarvan is Schilkampen in de stad Leeuwarden: https://www.plaatsengids.nl/schilkampen. Maar nogmaals het blijft altijd subjectief en soms valt er voor beide (ja/nee) wat te zeggen. Daarom licht ik het bij dit soort gevallen ook toe onder het kopje Status, waarom iets m.i. vandaag de dag redelijkerwijs geen buurtschap meer is gezien factoren..., of juist nog wel gezien de factoren...

Reactie toevoegen