Sappemeer

Plaats
Dorp
Midden-Groningen
Veenkoloniën
Groningen

sappemeer_ketelhuis_met_schoorsteen_vosholen_2b.jpg

Sappemeer, het bewaard gebleven ketelhuis met schoorsteen van het voormalige tuinbouwbedrijf op Vosholen 2b is een van de weinige overgebleven representanten van de vroegere tuinbouwcultuur (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Sappemeer, het bewaard gebleven ketelhuis met schoorsteen van het voormalige tuinbouwbedrijf op Vosholen 2b is een van de weinige overgebleven representanten van de vroegere tuinbouwcultuur (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

gemeente_sappemeer_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente Sappemeer anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Sappemeer anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Sappemeer

Terug naar boven

Status

- Sappemeer is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Veenkoloniën, gemeente Midden-Groningen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 31-3-1949. Per 1-4-1949 over naar gemeente Hoogezand-Sappemeer, in 2018 over naar gemeente Midden-Groningen.

- Wapen van de voormalige gemeente Sappemeer.

- Onder het dorp Sappemeer vallen ook de buurtschappen Achterdiep, Jagerswijk, Kleinemeer en Spitsbergen (deels).

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
Sapmeer.

Oudere vermeldingen
Water: 1489 "sodane visscherie als wy hebben in der tyt up Laeremeer up Sappenmeer", water: 1634 Sap meer, water: 1652 kopie 1768 Groote Meer of Sappemeer, ca. 1660 Sap meer, 1668 Sapmeer, 1794 "Sapmeer, Sappemeer, dat de benaming van het oude meer behouden heeft", 1794 "het Sappermeer genoemd, of ook het Duivelsmeer".

Naamsverklaring
Oorspronkelijk een veenplas van die naam, die in 1617-1618 is afgetapt bij het graven van het Winschoterdiep. Men heeft sappe- verbonden met het Middelnederlandse sape 'veld, heide'. Samenhang met sap en sijpelen is voor deze waternaam ook overwogen en dat past beter. Het Sappemeer heette ook wel Duivelsmeer. De verklaring die sappe verbindt met bastaardvloeken als sapperloot berust op fantasie. Vanuit het meer liep 't Siep of de Siepsloot, 14e eeuw die Zype, naar de Munte. Zie ook Kleinemeer.(1)

Terug naar boven

Ligging

Sappemeer ligt NW van Veendam en Muntendam, W van Zuidbroek, O van Hoogezand, waarmee het aaneen is gegroeid.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Sappemeer 487 huizen met 3.048 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 324/2.097 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Achterdiep 36/277, Jagerswijk 17/107, Kleinemeer 76/413, Borgercompagnie (deels) 27/122 en Tripscompagnie (deels) 7/32. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 3.300 huizen met ruim 8.000 inwoners.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Sappemeer heeft 18 rijksmonumenten.

- Het dorp heeft 32 gemeentelijke monumenten. - Bijzondere gemeentelijke monumenten in de gemeente zijn o.a. de 3 ketelhuizen met schoorsteen van voormalige tuinbouwbedrijven. Het betreft Vosholen 2b en Slochterstraat 11/13 in Sappemeer (en Kalkwijk 87 in Hoogezand).

- Sinds 1613 was de stad Groningen eigenares van de veengebieden, zo ook van het gebied rondom het Sapmeer. Er was een grote behoefte aan brandstof dus de vervening en daarmee het winnen van turf werden voor ‘de stad’ een belangrijke bron van inkomsten. Voor het transport van ‘het bruine goud’ van het Sapmeer naar ‘de stad’ werd het Heerendiep (later Winschoterdiep) gegraven. Van heinde en verre kwamen mensen naar dit gebied, want hier was werk! Hun leven stond volkomen in het teken van turf. Het beetje vrije tijd werd besteed aan het beluisteren van preken, in schuren of bij mensen thuis. De Reformatie vierde hoogtij. De stad Groningen was verplicht om sociale voorzieningen te leveren, om hun burgers van openbare gebouwen te voorzien. In die tijd was ook een kerk een openbaar gebouw. Sappemeer werd het eerste centrum in de Veenkoloniën. En zo kreeg stadsbouwmeester Coenraet Roelofs in 1653 de opdracht om een preekkerk te bouwen, specifiek gericht op het gesproken woord. De Koepelkerk is de eerste speciaal voor preken gebouwde kerk in de provincie Groningen. Het wordt een achtkantige kerk met een koperen koepeldak. De kerk komt in 1655 gereed.

In de kerk bevinden zich 4 originele herenbanken, een fraai gesneden kansel en een door Petrus van Oeckelen in 1875 gebouwd orgel. De dakconstructie van het originele koperen koepeldak bleek enkele jaren na de bouw niet bestand tegen de belasting van de 577 pond wegende luidklok in de lantaarn op het dak. Er werd besloten een losstaande klokkentoren (Het Torentje) naast het kerkpad te bouwen. In 1791 dreigde het koepeldak alsnog in te storten. Wegens geldgebrek is indertijd gekozen het koepeldak te vervangen door een pannen gedekt zadeldak in de vorm van een Grieks kruis. Toen een kleine twee eeuwen later ook dit dak dreigde in te storten is met behulp van de nodige subsidies de kerk grondig gerestaureerd en kreeg het in 1986 het kopergedekte koepeldak terug. Vanaf 1858 was de kerk eigendom van de Nederlands Hervormde Kerk. Wegens teruglopend kerkbezoek is de Koepelkerk van Sappemeer (Noorderstraat 167) overgedragen aan Stichting Oude Groninger Kerken. Sindsdien zorgt Stichting De Koepelkerk voor de exploitatie van deze fraaie kerk. In de Koepelkerk (Noorderstraat 167) kan men trouwen, gedenken, presenteren, praten, luisteren, leren, musiceren en zingen. In 2010 is de kerk volledig gerestaureerd en zijn de glas-in-loodramen, kerkbanken en het Van Oeckelenorgel gerestaureerd en is de kerk voorzien van een goede licht- en geluidsinstallatie. Het Kerkhof bij de Koepelkerk is tegelijkertijd aangelegd met de bouw van de kerk.

- Het Groninger Schaatsmuseum brengt in een overzichtelijk geheel de ontwikkeling van de schaats, getiteld 'Van Glis tot Klapschaats'. Naast de collectie Groninger schaatsen die uniek te noemen is, is er aandacht voor de streek- en naamsgebonden schaatsen, en reclamemateriaal met bijbehorende zaken zoals schoolplaten, posters van schaatsfabrikanten en porseleinen schaatsfiguren. Ook zijn in het museum prijzen en trofeeën te zien van bekende en minder bekende schaatsers.

- Na 6 jaar restaureren is in 2013 de historische scheepswerf Wolthuis heropend als museum. Het is de laatst overgebleven authentieke dwarshelling in de provincie Groningen. Ooit waren dat er tientallen. De oude werflocatie van Historische Scheepswerf Wolthuis op de hoek van het Borgercompagniesterdiep en de Noorderstraat in Sappemeer is met recht een historische plaats, waar sinds het einde van de 17e eeuw achtereenvolgens door de families Raad, Mulder, Berg, Smit en Wolthuis vele honderden houten en stalen schuiten, smakken, pramen, tasken, tjalken, schoeners en bolschepen zijn gebouwd en gerepareerd. Het is de enige overgebleven, nog herkenbare werflocatie in de Veenkoloniën.

De eerste bekende scheepsbouwer op deze plaats is Jan Oomkes Raad. Hij bouwt er tussen 1705 en 1739 verscheidene snabben en tasken, kleine houten vaartuigen, hoofdzakelijk bestemd voor het vervoer van turf. Als Jacobus Franciscus Smit, de oudste broer van Ferus Smit (waarnaar de tegenwoordige werf in Westerbroek is vernoemd), in 1905 de werf te Sappemeer overneemt, hebben ijzer en staal reeds hun intrede in de scheepsbouw gedaan. De werf is reeds sinds 1922 in bezit van dezelfde familie Wolthuis, waardoor niet alleen de gereedschappen en machines, maar ook zeer interessante documenten en foto’s bewaard zijn gebleven. Door de kleinschaligheid zijn er sinds de jaren twintig niet veel veranderingen doorgevoerd. De machines uit begin 20e eeuw staan er nog, waaronder een knipschaar, ponsmachine, drukker en spantenbuiger.

- "De Historische Brandweer Vrienden en Voertuigen (sinds 2013: Stichting en Museum de Historische Brandweer Vrienden en Voertuigen) is in 2009 opgericht door een aantal oud-leden van Brandweer Hoogezand-Sappemeer. Het is allemaal begonnen in 2006. Een oud-brandweerman heeft een Ford F350 brandweerauto meegekregen van zijn werkgever om deze samen met leden en oud-leden van de lokale brandweer te restaureren. Toen de Ford F350 na 2 jaar klaar was, hebben we besloten om een stichting op te richten. Tijdens de oprichting van de stichting stonden er al 2 andere restauratieprojecten te wachten. Dat was een Dennis motorspuit die omstreeks 1946 in dienst is gekomen van brandweer Hoogezand en een oude brandweerkoets die zijn dienstjaren is begonnen bij Karton en Papier fabriek v/h W.A. Scholten te Sappemeer en later nog in dienst is geweest bij brandweer Hoogezand. In 2010 hebben we nog een aantal voertuigen gekregen van het Brandweermuseum uit Hellevoetsluis.

De voertuigen stonden her en der verspreid in de gemeente, tot we in 2012 een grote loods van de gemeente in gebruik mochten nemen. Het Brandweermuseum (adres: Kleinemeersterstraat 158, Sappemeer) hebben we ingericht met onze brandweervoertuigen, motorspuiten, handbrandspuiten en vele kleine atributen die vroeger gebruikt werden en deels ook tegenwoordig nog gebruikt worden bij de brandweer. Het museum is elke dinsdagavond van 19:00-21:00 uur en elke 2e zaterdag van de maand van 10:00-16:00 uur geopend. Heb je voorkeur voor een andere dag en of tijd? Neem dan even contact met ons op. Wij hopen dat je met veel plezier onze website bekijkt en dat je een bezoek brengt aan ons museum om meer informatie te vergaren en ons historische materiaal en materieel van dichtbij te bekijken."

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Sappemeer (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Buurtvereniging / wijkcentrum: - Buurt- en Speeltuinvereniging Prinses Margriet Park / Wijkcentrum Het Spinneweb.

- Zorg: - Het kantoorpand van Visser Vastgoed aan de Noorderstraat wordt medio 2019 verbouwd en herbestemd tot een eerstelijns zorgcentrum, onder de naam Medisch Centrum Sappemeer. Het complex gaat onderdak bieden aan huisartsen, een apotheker, fysiotherapeuten en een psychologenpraktijk. Samenwerken op één plek biedt volgens de initiatiefnemers grote kansen om met elkaar een zo goed mogelijke invulling aan de lokale eerstelijnszorg te geven. De komende jaren wordt eerstelijnszorg in Nederland steeds belangrijker.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Sappemeer Koepelkerk, - idem Oost en - idem RK.

Terug naar boven

Bekende vroegere inwoner

- Aletta Henriëtte Jacobs (1854-1929) was een Nederlandse arts, feministe en pacifiste. Ze is in Sappemeer geboren als 8e kind van 11 kinderen in een Joods gezin. Zij was een dochter van Abraham Jacobs, heel- en vroedmeester, en Anna de Jongh. Jacobs maakte zich al vroeg sterk voor het recht op hoger onderwijs voor vrouwen. Haar broer Eduard was de eerste Joodse burgemeester van Nederland. Haar zus Charlotte was de tweede afgestudeerde vrouw van Nederland. In 1870 was ze de eerste Nederlandse vrouw die als toehoorster officieel werd toegelaten aan een hbs. Ze bezocht hiervoor de Rijks Hogere Burgerschool in haar geboorteplaats, waar normaal geen vrouwen werden toegelaten.

Een jaar later vroeg ze de liberale minister Thorbecke toestemming om aan de universiteit te studeren. Ze werd in 1871 toegelaten als studente medicijnen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Op zijn sterfbed gaf Thorbecke Jacobs toestemming om ook examens af te leggen. Jacobs was niet de eerste vrouwelijke studente - dat was twee eeuwen eerder Anna Maria van Schurman - maar wel de eerste die een universitaire studie succesvol afrondde. Jacobs legde in 1877 en 1878 haar artsexamen af, waarmee ze de eerste vrouwelijke Nederlandse arts werd. Gedurende de Eerste Wereldoorlog ijverde zij zowel in Nederland als daarbuiten voor vrede. Eind september 1919 werd actief vrouwenkiesrecht , waar zij zich zo voor had ingezet, in Nederland een feit. De verkiezing in 2019 van de Grootste Groninger is met overmacht gewonnen door Aletta Jacobs. Er staat een buste van haar bij de RHBS in Sappemeer.

Reactie toevoegen