Scherpenisse

Plaats
Dorp
Tholen
Zeeland

ZL gemeente Scherpenisse in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Scherpenisse in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Scherpenisse in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Scherpenisse

Terug naar boven

Status

- Scherpenisse is een dorp in de provincie Zeeland, gemeente Tholen, in de bestuurlijke regio West-Brabant. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-6-1971.

- Wapen van de voormalige gemeente Scherpenisse.

- Onder het dorp Scherpenisse vallen ook de buurtschappen Gorishoek en Westkerke.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1204 kopie ca. 1208 Scarpenes, 1206 Scarpenesse, 1270 Scarpenisse, 1341 Scarpenesse, 1573 Scerpenisse, ca. 1750 Scherpenisse.

Naamsverklaring
Samenstelling van nesse 'in water uitstekende punt land, landtong' en scherp 'spits'. Het eerste deel van de naam is ook wel verklaard als de persoonsnaam Scarpe.(1)

Terug naar boven

Ligging

Scherpenisse ligt W van Tholen, tussen Poortvliet en Sint Maartensdijk.

Terug naar boven

Statistische gegeves

In 1840 heeft de gemeente Scherpenisse 183 huizen met 1.175 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 150/935 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Westkerke 30/227 en Gorishoek 3/13. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 700 huizen met ca. 1.800 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Scherpenisse is de oudste woonkern van Tholen. Het wordt reeds genoemd in 1206. Door overstromingen, dijk- en oevervallen heeft het grondgebied van het dorp tussen 1623 en 1826 ca. 250 ha grond aan de zee moeten prijsgeven. Hoewel het dorp bij de stormvloedramp van 1953 gespaard bleef, bleken de dijken langs de 3 km lange Pluimpot een zwakke schakel in de zeewering. Dit water, waardoor het dorp bereikbaar was voor schepen, is in 1957 bij Gorishoek afgedamd.

- In 2013 is het boek 'Scherpenisse terug in de tijd' verschenen (240 pag. met bijna 500 foto's). Scherpenissenaar Kees Kleppe - die eerder al 4 fotoboeken over het dorp heeft gemaakt - heeft er 5 jaar aan gewerkt. In het boek is o.a. aandacht voor bekende personen uit het dorp zoals de dokter, burgemeester en de veearts, maar ook voor het bedrijfsleven. Het dorp kende een periode dat er nog 5 bakkers, 2 slagers, 4 schilders en 2 smederijen waren. Verhalen zijn er ook over de Tweede Wereldoorlog, de problemen met de samenvoeging van het dorp met Sint-Maartensdijk en de sluiting van de haven. Ook komt de ramp van 1953 ruimschoots aan bod. Dit boek en de genoemde fotoboeken zijn te bestellen bij de auteur, tevens uitgever van de boeken.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Scherpenisse had sinds 2015 weer een winkel voor de dagelijkse boodschappen: Verswinkel De Vlinderbloem. Helaas hebben ze in juli 2017 de deuren weer moeten sluiten. Volgens eigenaresse Jacolien Deurloo kwamen er simpelweg te weinig mensen. Met klanten die alleen af en toe kwamen voor 'het vergeten pak melk' konden ze de winkel niet draaiende houden. In de winkel werkten cliënten met een verstandelijke handicap. Zij werken sinds de sluiting weer in de winkel van De Vlinderbloem in Tholen. Deurloo denkt niet dat het dorp in de toekomst nog een winkel voor de dagelijkse boodschappen zal krijgen: "Wij hebben er echt alles aan gedaan, met een breed assortiment. Het gaat gewoon niet."

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Scherpenisse heeft 13 rijksmonumenten.

- De Hervormde (PKN) Dorpskerk van Scherpenisse (Kerkpad 5) staat aan de zijkant van het dorp aan een rustige weg. Een bijzondere positie voor een middeleeuws kerkgebouw, die het gevolg is van een grote brand in 1538, waarna het dorp meer richting haven is herbouwd. De kerk bleef een beetje eenzaam naast het dorp achter. De ruimte rond het gebouw heeft het mogelijk gemaakt dat het een van de weinige Nederlandse kerken is met een nog in gebruik zijnd kerkhof met hedendaagse graven direct naast en achter het gebouw gelegen. De kerk, oorspronkelijk gewijd aan Maria, heeft een driebeukig basilicaal schip met een onvoltooide toren, die nagenoeg even hoog is als het schip. De bouw van de toren is gestopt na de eerste geleding en is afgewerkt met een houten opbouw ten behoeve van de klokkenzolder en een spits. Het is een bakstenen kerk bekleed met witte natuursteen, een teken van niet onaanzienlijke rijkdom van het dorp gedurende de bouwperiode. Het is een 16e-eeuwse kerk met oudere delen. De kerk is rond 1567 overgegaan tot de reformatie.

De kerk is in verschillende fasen tot stand gekomen. Een kleiner schip en de toren zijn waarschijnlijk het eerst gebouwd, waarbij de toren mogelijk los stond. Rond 1462 zijn het koor en transept gebouwd. Uit de bouw valt op te maken dat tussen 1530 en 1540 het schip is gewijzigd, verhoogd en verbreed door het van zijbeuken te voorzien en aan te sluiten aan de toren. Aan de buitenmuren zijn een aantal bouwsporen te zien waar de muren van schip en toren aansluiten, doch niet volledig naadloos. Inwendig worden middenschip en zijbeuken gescheiden door tudorbogen op natuurstenen kolommen met lage koolbladkapitelen. Het middenschip en zijbeuken hebben vlakke plafonds. In de zijbeuken getuigen korte muurkolonnetten met bladkapiteeltjes en gewelfaanzetten van een plan daar gewelven aan te brengen. Bij de restauratie van 1971-1974 bleek er boven het vlakke plafond van het middenschip een restant van een tongewelf aanwezig te zijn. In het schip liggen diverse oude zerken verspreid, sommige gedeeltelijk onder de 18e-eeuwse banken. De oudste zerk dateert uit 1441. Boven de (toren)ingang staat het huidige orgel uit 1907. Het is een mechanisch orgel met 1044 pijpen, geplaatst door de firma Mart. Vermeulen uit Woerden. Het instrument is gedeeltelijk nieuw gemaakt en aangevuld met bestaand 18e- en 19e-eeuws materiaal van diverse oorsprong.

- Watertoren uit 1923 (49 meter hoog).

- Stellingmolen De Korenbloem is een stenen bovenkruier uit 1872.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Het nostalgische fietsveer Gorishoek-Yerseke vaart tijdens de zomermaanden drie maal per dag. Tot 1962 voer hier ook een voetveer op Yersekendam. Na dat jaar was er jarenlang geen enkel overzetveer meer tussen de "eilanden" Tholen en Zuid-Beveland.

- Natuurgebied Scherpenissepolder, onderdeel van plan Tureluur (dat voor het overige gerealiseerd is op Schouwen-Duiveland), is helemaal geworden zoals beheerder Staatsbosbeheer gehoopt had. Inmiddels overwinteren vogels in het plas-dras gebied, trekvogels rusten er uit en eten er een hapje en kust- en weidevogels brengen er hun nageslacht groot. Om ook toeristen te laten meegenieten van het uitbundige natuurlijke leven in het gebied, zijn 3 uitzichtpunten gebouwd op plaatsen waar het meeste te zien is. De uitzichtpunten houden het midden tussen een vogelkijkhut en een picknickplaats. Er is ook een gemarkeerde wandelroute van 3 kilometer lengte.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Scherpenisse door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2 en 3.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Scherpenisse (online te bestellen).

Terug naar boven

Links / voorzieningen / verenigingsleven

- Belangenorganisatie: - Dorpstafel Sint-Maartensdijk/Scherpenisse.

- Onderwijs en kinderopvang: - "OBS Oosterschelde in Scherpenisse is een kleine dorpsschool waar we elkaar allemaal kennen. Dit zorgt voor een ontspannen en prettige sfeer. Op onze school is iedereen welkom, zonder dat we kijken naar afkomst of levensbeschouwing. We zijn dit schooljaar met het team op zoek naar een manier van werken waarbij we onze kinderen zich zo goed mogelijk kunnen laten ontwikkelen en waarbij de kinderen kennis en vaardigheden opdoen die ze nodig hebben in onze snel veranderende wereld."

- "De Groen van Prinstererschool is een middelgrote basisschool. Ons schoolgebouw is nog betrekkelijk nieuw en is gelegen in een kindvriendelijke omgeving aan de rand van het dorp. Onze school is een reformatorische school. Dit betekent dat de Bijbel en de daarop gebaseerde belijdenisgeschriften (de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels) de basis van ons handelen zijn. In 2016 is de Groen van Prinstererschool gefuseerd met een aantal andere christelijk-reformatorische basisscholen in Zeeland. Sindsdien maakt de school deel uit van de Vereniging Christelijk Primair Onderwijs op reformatorische grondslag in Zeeland (VCPOZ)."

- Bij peuteropvang Zo op de Scarpejaantjes spelen de kinderen in de gezellig ingerichte ruimte op vaste dagdelen samen. Er zijn maximaal 8 kinderen, met een vaste leidster. Bij Zo leren de peuters spelenderwijs en breiden hun ervaringswereld uit. Door middel van spel- en ontwikkelingsmateriaal, buiten spelen, knutselactiviteiten, liedjes zingen en spelletjes doen, leren ze iedere keer iets bij. Taalstimulering is hierbij heel belangrijk.

- Gilde: - Het Kloveniersgilde in Scherpenisse is opgericht in 1594 en heeft dus in 2019 het 425-jarig bestaan gevierd. Het gilde is na zoveel jaar nog altijd 'alive and kicking' en komt volgens het artikel onder de link jaarlijks samen voor "bier, kostuums en sterke verhalen". Er is een wachtlijst voor het lidmaatschap, omdat het aantal leden is gemaximeerd tot 60. Waarom? Omdat dat nu eenmaal zo in de Statuten uit 1594 staat. En die zijn 425 jaar later nog altijd heilig. Zo houden ze ook nog de traditie in ere dat alleen mannen lid mogen zijn van het gilde. De vrouwen spelen wel een rol op de achtergrond. Zij maken de kostuums voor de heren. En het vaandel, een reproductie van het origineel, is door de dames met de hand gehaakt.

Reactie toevoegen