Veenendaal

Plaats
Stad en gemeente
Veenendaal
Gelderse Vallei
Utrecht

veenendaal_oude_spelling_rinseveen_1834_diligence_reglement.jpg

Tot in de loop van de 19e eeuw waren spellingen van plaatsnamen nogal eens inconsequent en schreef men het op zoals het klonk. Zo heeft Veenendaal ook Rhenenseveen geheten, en heet het hier, in een reglement voor de postkoetsen uit 1834, Rinseveen.

Tot in de loop van de 19e eeuw waren spellingen van plaatsnamen nogal eens inconsequent en schreef men het op zoals het klonk. Zo heeft Veenendaal ook Rhenenseveen geheten, en heet het hier, in een reglement voor de postkoetsen uit 1834, Rinseveen.

UT gemeente Veenendaal in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Veenendaal in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Veenendaal in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Veenendaal

Terug naar boven

Status

- Veenendaal is een stad en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Gelderse Vallei.

- De gemeente (Stichts) Veenendaal is ontstaan in 1795, als afsplitsing van de gemeente Rhenen, die daar 'not amused' over was. Hoe dat eraan toeging, kun je lezen onder de link.

- T/m 1959 viel een (NO) deel van deze plaats onder de Gelderse gemeente Ede. Dat werd daarom Gelders Veenendaal genoemd. Ongetwijfeld zal dit allerlei praktische problemen hebben opgeleverd. In 1960 is dit deel daarom middels grenscorrectie overgegaan naar de provincie Utrecht, waarmee deze plaats dus geheel Utrechts is geworden. Op de datum van overgang had dat deel 4.254 inwoners. In 2020 is het 60-jarig jubileum van deze eenwording gevierd met een reeks aan festiviteiten:

"In 2020 is het alweer 60 jaar geleden dat door een gemeentelijke en provinciale grenswijziging Gelders Veenendaal bij Stichts Veenendaal is gevoegd. Tegelijkertijd is de gemeente via ruime grenscorrecties vergroot met grondgebied van de gemeenten Rhenen en Renswoude. Een belangrijke gebeurtenis, die veel voor de verdere ontwikkeling van de gemeente heeft betekend. Hierdoor kent de gemeente een rijkgeschakeerde samenleving, terwijl er tegelijkertijd sprake is van een gezamenlijke identiteit. Al deze aspecten van 'Veenendaal Verenigd/t' komen samen in het logo dat is ontworpen t.g.v. de feestelijkheden in 2020 ter viering van het 60-jarig bestaan van de huidige gemeente; de grens die de scheiding tussen het Stichtse en het Gelderse deel aangaf, de kleuren van de gemeente die in het logo zijn gebruikt en de slogan 'Grenzeloos verbonden'."

- Wapen van de gemeente Veenendaal.

- De gemeente Veenendaal werkt op een aantal gebieden intensief samen met de omliggende gemeenten Wageningen, Ede en Rhenen. Dat is het "regionaal stedelijk netwerk WERV" (dat zijn de eerste letters van alle gemeenten).

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Veenendaal.

- Onder de stad Veenendaal vallen ook de buurtschappen Benedeneind (grotendeels) en Haspel (deels, en mogelijk alleen formeel en voor de postadressen).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1394 "seker erve ende veene geheiten Blafferts veen", 16e eeuw Veenlo, Vendel, 1573 Vennendael, Veenlandtdael, 1883 Venendaal, 1901 Veenendaal. Tot in de loop van de 19e eeuw heeft deze plaats ook Rhenenseveen geheten, en allerlei spellingvariaties daarvan. Zo komt de plaats in 1834 voor als Rinseveen (tot medio 19e eeuw was er nog geen uniforme spelling van persoons- en plaatsnamen, en schreef men een naam vaak op zoals men dacht dat het goed was, conform zoals het klonk, waarbij ook dialect en schrijfvaardigheid meespeelden). Zie de afbeelding.

Naamsverklaring
Samengesteld uit daal, de gerekte vorm van dal, (ontstaan uit de datief enkelvoud dale) en veen.(1)

Terug naar boven

Ligging

Veenendaal ligt W van Ede.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Veenendaal 348 huizen met 3.137 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 305/2.830 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen De Middelbuurt 19/153, Den Hondzenelleboog 15/89 en Den Haspel 9/65. Het Gelderse deel van het dorp had toen 285 huizen met 1.763 inwoners. Na de bij Status beschreven grenscorrectie van 1960 had de gemeente ca. 23.000 inwoners. Nadien is dus de grote ´groeispurt´ ingezet, geleidelijk in 50 jaar tijd naar de huidige 63.000 inwoners (in ca. 25.000 huizen).

Terug naar boven

Geschiedenis

Oorspronkelijk maakte dit gebied deel uit van de heerlijkheid Rhenen en van de Rhenensche Veenen. De nederzetting, gelegen in een depressie van de Gelderse Vallei in een gebied gekenmerkt door veengronden en moeraswoud, ontstond aan het uiteinde van de vaart die bisschop David van Bourgondië in 1471-1481 had laten graven om de aanvoer van turf naar Utrecht zeker te stellen. De hier gebouwde kapel vormde de kern van de veenkolonie die zich hier ontwikkelde. Tegen het eind van de 16e eeuw groeide Veenendaal uit tot een dorp (kerk uit 1549) en in 1795 werd het een zelfstandige gemeente.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Veenendaal, kun je terecht bij de volgende instanties:

- "Historische Vereniging Oud Veenendaal (HVOV) is opgericht in 1985, met als doel: behouden of doen behouden van al hetgeen uit historisch oogpunt van belang geacht kan worden, voor zover dit betrekking heeft op de gemeente en directe omgeving; het in stand houden en/of eventueel wederoprichten van historische monumenten en gebouwen; het aankweken van belangstelling voor datgene wat het verleden van de gemeente betreft; verzamelen, bewaren, publiceren, uitgeven van een verenigingsblad, lezingen enz. Hier kun je lezen wat de ambities van de vereniging zijn voor 2020 en verder.

De vereniging beschikt over veel beeldmateriaal, documenten en publicaties die verband houden met Veenendaal en zijn Veenendalers. Regelmatig wordt daar waardevol materiaal aan toegevoegd, bijvoorbeeld door schenkingen van particulieren en bedrijven. Een groep van ca. acht vrijwilligers houdt zich bezig met het digitaliseren en archiveren hiervan, waardoor het toegankelijk wordt voor geïnteresseerde bezoekers en onderzoekers. Het Documentatiecentrum (Kees Stipplein 78) is vrij toegankelijk. Wij hebben in het documentatiecentrum veel oude foto's waarop personen staan waarvan wij de namen niet kennen, of niet weten waarom of ter gelegenheid waarvan de opname is gemaakt. Help ons mee om deze puzzels op te lossen!

Vier maal per jaar wordt er een bijeenkomst belegd, waar via lezingen, film- en fotopresentaties aandacht wordt geschonken aan de geschiedenis van Veenendaal. Deze bijeenkomsten zijn ook voor niet-leden toegankelijk. Eveneens vier maal per jaar verschijnt ons verenigingsblad, met boeiende artikelen over uiteenlopende onderwerpen met betrekking tot de plaatselijke historie. Met enige regelmaat verzorgt de Historische Vereniging boekuitgaven of andere publicaties. Deze uitgaven zijn vaak het resultaat van studies door onze werkgroepen, waarover je op de site wordt geïnformeerd.

Voor het laatste nieuws van de verenging zie de Nieuwspagina. Onder de titel ‘Ergens in Veenendaal’ publiceert Anne Slok met regelmaat artikelen in De Rijnpost. Hij beschrijft hier zijn herinneringen aan bijzondere mensen of plekken. Onder de link zijn deze artikelen ook online te lezen. Onder de Nieuwspagina vind je de sub-pagina Andere media, met artikelen uit andere bronnen. Deze vallen niet onder de redactionele verantwoordelijkheid van de Historische Vereniging.”

- "Ontdek de historie van de stad met de multitouchtafel van het Historisch Informatie Punt (HIP). Dit scherm is door iedere bezoeker van de Cultuurfabriek vrij te gebruiken. Door aanraking met de handen komen beelden over de historie van de gemeente naar boven. Deze kunnen worden vergroot, gedraaid en bijbehorende teksten kunnen worden weergegeven. Omdat de tafel door meerdere mensen tegelijk te gebruiken is, kunnen er ook gemakkelijk gesprekken over ‘vroeger’ ontstaan. Na het zien van de beelden kan in Museum Veenendaal verder worden gekeken, of via het documentatiecentrum van de Historische Vereniging meer verdieping worden gezocht. Je bent van harte welkom bij het HIP. Het HIP is vrij toegankelijk. Je vindt de multitouchtafel in de hal van De Cultuurfabriek (Kees Stipplein 74). De Cultuurfabriek is open: dinsdag en vrijdag 10:00-20:00 uur / woensdag, donderdag en zaterdag 10:00-17:00 uur. Het HIP is een samenwerkingsproject van het museum, de Historische Vereniging, het gemeentearchief en de Bibliotheek."

- "Museum Veenendaal brengt het verleden van deze plaats in beeld. Onderwerpen die aan bod komen zijn o.a. de veenafgravingen, huisnijverheid, industrialisatie, middenstand, cultuur en geloof, Tweede Wereldoorlog en watersnood. Het museum heeft een uitgebreide vaste tentoonstelling over de geschiedenis van de gemeente. Kom alles te weten over de bijzondere ontstaansgeschiedenis van deze gemeente. Het conflict door haar ligging in de Gelderse Vallei, precies op de rand van twee provincies, de turfwinning, het ontstaan van de wol- en sigarenindustrie, rampjaar 1855 en de Tweede Wereldoorlog. Ontdek de gemeente aan de hand van interactieve multimedia tafels. Bekijk de topstukken, zoals een originele turfaak, een glas-in-loodraam uit de Panterfabriek en nog veel meer. Speur in de geschiedenis, bekijk interviews en video's.

Ruim 500 jaar geleden is begonnen met het afgraven van veen rond de heuvel het Kleine Veenloo. Gedurende twee eeuwen is de turfwinning een belangrijk bestaansmiddel. Via wijken (waterwegen) werd de turf op aken (smalle boten) vervoerd. Deze waterwegen zijn inmiddels gedempt, maar hun invloed is nog in de architectuur van de stad terug te vinden. Toen de turf opraakte gingen bewoners op zoek naar andere middelen van bestaan. Zo ontstonden hier de eerste wol- en sigarenfabrieken, waaruit beroemde merken als Scheepjeswol, Hollandia, Neveda, Ritmeester en Panter zijn ontstaan. In de Gelderse Vallei is lang tegen en om het water gestreden. In 1855 bracht een dijkdoorbraak het onheil naar Veenendaal. De watersnoodramp veroorzaakte veel schade en zelfs verdrinkingen. Het water kwam twee meter hoog te staan. Door haar ligging middenin de Grebbelinie, een militaire verdedigingslinie, kwam de gemeente aan de frontlinie te liggen. Er werden zo’n 2.000 soldaten gelegerd. Uiteindelijk is ook Veenendaal bevrijd, maar wel pas op 9 mei 1945."

- “In de kluis van Gemeentearchief Veenendaal ligt een schat aan historische informatie over deze gemeente. Ook bewaren we de archieven van diverse Veense organisaties, zoals het Veenraadschap en de Ritmeesterfabriek. Wij willen iedereen zo goed mogelijk van dienst zijn, daarom bieden we al veel digitaal aan. Hebben we het nog niet digitaal? Dan helpen we je graag verder in de studiezaal. Ook scholen zijn graag geziene gasten bij het Gemeentearchief. Regelmatig ontvangt het gemeentearchief klassen uit zowel het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs. De medewerkers van het archief geven dan uitleg over wat er allemaal te vinden is. Daarbij hoort ook een rondleiding in de archiefkluis. Wil je met je schoolklas een bezoek brengen aan het gemeentearchief? Heb je daarbij specifieke wensen? We denken graag met je mee en veel is mogelijk. Neem contact met ons op. Het Gemeentearchief biedt ook diverse kant-en-klare educatiepakketten aan. Je vindt deze op de website 'School en cultuur'."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Ritmeester sigarenfabriek (anno 1887), die op enig moment 1.900 werknnemers telde, is in 2007 gesloten. Binnen Veenendaal is de Ritmeesterfabriek het enige niet-gesloopte complex uit het lokale industriële verleden, dat gekenmerkt wordt door de wol- en sigarenproductie. Sinds 2013 wordt het voormalige fabriekscomplex, gelegen tussen Kerkewijk en Tubantia, herontwikkeld. Het terrein gaat, met respect voor de cultuurhistorie, plaats bieden aan functies als commerciële dienstverlening, kinderdagopvang, grand café, ontmoetingsruimte voor ondernemers (Ondernemerskamer), wonen (startersappartementen en begeleid wonen), sport, leisure en wellness, culturele en maatschappelijke functies. Nadere informatie kun je vinden op de site Ritmeesterkwartier.

- De gemeente Veenendaal geeft (max. 60) bouwkavels uit aan de rand van natuurgebied De Groene Grens. Zij claimt de eerste gemeente te zijn die hierbij een blijvend vrij uitzicht-garantie afgeeft.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Veenendaal heeft 19 rijksmonumenten.

- Veenendaal heeft 108 gemeentelijke monumenten.

- De Hervormde (PKN) Oude Kerk (voorheen Sint-Salvatorkerk) in Veenendaal (Markt 9) is in 1566 in gebruik genomen. De 'nijeuwe Veenkercke' wasd in eerste instantie een eenbeukig bakstenen gebouw met koor aan de noord- en zuidzijde. In 1683 is het dak vervangen. In 1753, 1835 en 1906 is het gebouw vergroot. In 1961-62 is de kerk gerestaureerd, waarbij veel details aan het gebouw zijn veranderd. Zo verdwenen onder meer de dubbele toegangsdeuren in het koor, aan de marktzijde. Het koor is met steen overwelfd, de rest van de kerk met hout. Op het dak is een dakruiter aangebracht, met een mechanisch torenuurwerk van Van Bergen uit Heiligerlee. Het eerste orgel in deze kerk is in 1866 geleverd door de firma P. van Oeckelen & Zonen te Haren (Gn). Dit was een 18e-eeuws instrument dat afkomstig was uit een tot dusver onbekende andere kerk. Het huidige orgel is in 1922 gebouwd door de firma A.S.J. Dekker (Goes). - Hier kun je meer lezen over de geschiedenis van de Oude Kerk.

- Windkorenmolen De Vriendschap (Nieuweweg 109) is een houten achtkante met riet gedekte stellingmolen op vierkante, stenen onderbouw. De molen is in 1872 gebouwd als opvolger van een omstreeks 1870 gesloopte standerdmolen aan de Molenstraat in Stichts Veenendaal met de naam "Oude Molen". In 1952 is het gaande werk uit de molen verwijderd om plaats te maken voor silo's. De molen is na een lange tijd van onttakeling in 1995 gerestaureerd en door prins Claus opnieuw als maalvaardige windkorenmolen in bedrijf gesteld. De laatste eigenaar van het maalderijcomplex stamt uit het molenaarsgeslacht dat de molen jarenlang heeft bediend en laat na de restauratie de molen regelmatig op vrijwillige basis malen. Als de molen draait of op afspraak is een bezichtiging mogelijk. De gemeente heeft plannen om de molen in 2019 te verkopen.

- Windkoren De Nieuwe Molen in Veenendaal (Mulderslaan 5) is een ronde stenen stellingmolen uit 1911, die gebouwd is als opvolger van een standerdmolen met dezelfde naam. De molen heeft twee koppels door de molen aangedreven maalstenen en een elektrisch aangedreven koppel. De molen heeft een vlucht van 26,00 meter. Tijdens een zeer zware hoosbui in 2002 verloor de nog draaiende molen door een asbreuk zijn totale wiekenkruis en werd de kap ontzet. Het wiekenkruis viel op het dak van het naastgelegen huis van beeldend kunstenares Hanneke Zwart. In 2003 is de molen weer gerestaureerd. In 2010 is de molen opnieuw gerestaureerd, waarbij om de molenvoet een betonnen ring is gegoten om verder uitzakken van de romp te voorkomen. Ook is het voegwerk van de restauratie in 1989 verwijderd en een beter op het metselwerk van 1911 aansluitend voegmateriaal aangebracht. Ook zijn de scheuren hersteld. Eigenaar is de Stichting De Utrechtse Molens te De Bilt. Het dagelijks beheer van deze molens is in handen van stichting Het Utrechts Landschap. De Nieuwe Molen maalt nog altijd met windkracht graan voor menselijke en dierlijke consumptie. Daarnaast maalt de molen ook voor bakker Joop ten Veen uit Bennekom. De molen is bijna iedere zaterdag van 10:00-16:00 uur te bezoeken. In de molenwinkel worden meelproducten verkocht. - Site van De Nieuwe Molen.

- "In februari 2020 is het zuidelijk deel van Fort aan de Buursteeg overgedragen aan Staatsbosbeheer. Het fort is weer helemaal hersteld en toegankelijk voor publiek. Ook de weg (N418) die langs het Fort loopt, is officieel overgedragen van de provincie aan de gemeente Veenendaal. De provincie Utrecht heeft, in samenwerking met de gemeente, het hele terrein opgeknapt. Er zijn wandel- en fietspaden aangelegd, de gracht is uitgebaggerd, oude structureren zijn hersteld en twee oude bunkers uit de Tweede Wereldoorlog zijn gerestaureerd. Gedeputeerde Rob van Muilekom: ”Fort aan de Buursteeg is een prachtig voorbeeld van hoe wij het als provincie graag zien; recreatie, natuur en cultuurhistorie samen hand in hand en toegankelijk voor iedereen.” Het gaat hier om de zogeheten Hollandse Kazemat met loopgraaf en de Duitse bunker R703. Beide zijn zelfstandig aangewezen als rijksmonument. Om de bezoekers goed te begeleiden zijn er informatieborden aangebracht en is de toegang sterk verbeterd en zichtbaar gemaakt.

Fort aan de Buursteeg bestaat uit twee delen; het noordelijke deel met het Bezoekerscentrum Grebbelinie, dat in 2017 geopend is, en het zuidelijke deel. Het zuidelijke deel van het fort is circa 5 hectare groot en was door weinig onderhoud vrijwel ontoegankelijk en niet vanaf de weg zichtbaar. Het totale Fort is een Rijksmonument en het grootste fort in de Grebbelinie. Er is in mei 1940 daadwerkelijk weerstand geboden tegen de bezetter en daarna kreeg het fort in 1944 ook een militaire betekenis in de Duitse “Pantherstellung”. Met deze herstelwerkzaamheden wil de provincie Utrecht zorgen dat oude verhalen van de Grebbelinie verteld worden, zichtbaar en beleefbaar zijn. De Grebbelinie is een van de belangrijkste gebieden van de provincie Utrecht. Deze linies zijn uniek voor Nederland." (bron: Provincie Utrecht, februari 2020)

- Geschiedenis en beschrijving van de begraafplaatsen in Veenendaal.

- Gevelstenen in Veenendaal.

- Een wisselende collectie vingerhoeden en naaigerei, van de 18e eeuw tot heden. Niet de vingers van één hand, maar van 8000 handen zijn nodig om de collectie van het Vingerhoed Museum van Bertus van den Dikkenberg te tellen. Dat zijn er dus 40.000 en het is daarmee de grootste collectie vingerhoedjes ter wereld. De afbeeldingen zijn zeer divers. Dat geldt ook voor de materialen, variërend van blik en porselein tot goud, zilver en zelfs kunstwerkjes gemaakt van een haaientand. Julianastraat 28. Tel. 0318-555038. Voor zover ons bekend is het museum nog niet met een website of -pagina op het internet aanwezig.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Waterschap Vallei & Eem heeft in 2010 een ecologische verbindingszone aangelegd langs het Valleikanaal in Veenendaal. Door de oevers langs het Valleikanaal meer natuurvriendelijk in te richten en faunapassages onder bruggen aan te brengen, krijgen planten en dieren meer ruimte en kunnen ze zich gemakkelijker verplaatsen van het ene naar het andere natuurgebied. Bijna al het water uit de Gelderse Vallei stroomt via het Valleikanaal en de Eem het gebied van Waterschap Vallei & Eem uit. Het Valleikanaal heeft dus een belangrijke functie; het afvoeren van water. Zonder Valleikanaal zou de Gelderse Vallei regelmatig onder water staan.

De laatste jaren heeft het Valleikanaal er een belangrijke functie bij gekregen, namelijk natuur verbinden. Het Valleikanaal is aangewezen als ecologische verbindingszone. Door de herinrichting van de oevers wordt het steeds aantrekkelijker om langs het kanaal te fietsen, te wandelen en te kanovaren. Het traject loopt van de Rode Haan, op de Grebbelinie, tot de oostelijke ringweg van Veenendaal. De totale lengte van het traject beslaat 4,9 kilometer. Hierin is circa 2.760 meter ecologische oever aangelegd en circa 570 meter faunapassage.

Door de herinrichting van de oevers neemt de variatie in begroeiing op de oevers toe, zoals moerasplanten en riet. Daarnaast worden er meer paaiplaatsen gecreëerd door inhammen in de oevers aan te leggen. Bruggen, die een obstakel vormen voor de passage van fauna, worden passeerbaar gemaakt door middel van faunapassages, die amfibieën en kleine zoogdieren goede en veilige mogelijkheden bieden om drukke wegen te passeren. Waar mogelijk is de beschoeiing in het kanaal verlaagd of vervangen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Veenendaal (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Veenendaal.

- Zorg: - "De ca. 30 leden van de Eerstelijns Samenwerking Veenendaal werken samen om het zorgaanbod zo goed mogelijk aan te laten sluiten op de zorgbehoefte van hun patiënten. Alle handelingen zijn erop gericht om voor haar patiënten een zo hoog mogelijke kwaliteit van zorg tegen een betaalbare prijs te bereiken. Verder zien wij het als onze opdracht zelfredzaamheid bij onze patiënten te stimuleren, en hen zo lang mogelijk optimale zorg in de eigen thuisomgeving te kunnen geven. Er zijn korte lijnen tussen alle betrokken zorgaanbieders. Daarbij is van belang dat de bekwaamheid van het personeel hoog is en dat de werkzaamheden plaatsvinden in een inspirerende, prettige werkomgeving. De Eerstelijns Samenwerking, als aanbieder van eerstelijns zorg, ziet zichzelf als onderdeel van het totale lokale zorgaanbod en wil mede fungeren als motor voor het tot stand brengen of implementeren van vernieuwingen."

- Zorgboerderij de Havezathe. - Zorgboerderij De Eekhoeve.

- Openbaar vervoer: - Station Veenendaal-De Klomp ligt op Gelders grondgebied (in het dorpsgebied van het dorp De Klomp, gemeente Ede).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Veenendaal en - idem RK.

Reactie toevoegen