Warder

Plaats
Dorp
Edam-Volendam
Waterland
Noord-Holland

NH gemeente Warder in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Warder in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Warder in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Warder

Terug naar boven

Status

- Warder is een dorp in de provincie Noord-Holland, in de streek Waterland, gemeente Edam-Volendam. Het was een zelfstandige gemeente t/m 31-7-1970. Per 1-8-1970 over naar gemeente Zeevang, in 2016 over naar gemeente Edam-Volendam.

- Wapen van de voormalige gemeente Warder.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Warder ligt aan het Markermeer en ligt N van de stad Edam en het dorp Volendam, NO van de dorpen Hobrede, Middelie en Kwadijk en de stad Purmerend, O van het dorp Oosthuizen, ZO van het dorp Beets en ZZO van het dorp Schardam.

Terug naar boven

Statistische gegevens

in 1840 omvatten de gemeente en het dorp Warder 68 huizen met 290 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 320 huizen met ca. 800 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Middeleeuwen - 19e eeuw
Warder is vermoedelijk ontstaan in de 11e of 12e eeuw tijdens de ontginning van het uitgestrekte laagveengebied ten zuiden van West-Friesland. De oorspronkelijke locatie lag waarschijnlijk verder naar het oosten, in het huidige Markermeer, aan de westoever van het toenmalige Almere (binnenzee). Door het oprukkende water tijdens de vorming van de Zuiderzee is het dorp opgeschoven naar de huidige locatie. In 1414 wordt het dorp tezamen met Middelie en Kwadijk verenigd onder het poortrecht met Edam. Dit biedt de bewoners bepaalde voorrechten. De bewoners leven vanaf de 14e eeuw voornamelijk van de veeteelt en de visserij. Het dorp ontwikkelt zich tot een lintdorp. De omliggende landerijen zijn doorkruist met vele sloten die voor de nodige afwatering van het natte veenland zorgen, en zijn daarom alleen per boot bereikbaar. In de 17e en 18e eeuw telt het dorp ook een groot aantal zeevarenden en in de eerste helft van de 17e eeuw maakt het dorp een kortstondige bloeiperiode door.

1800 - 1960
In 1847 wordt de 16e-eeuwse kruiskerk gesloopt en in 1848 vervangen door het huidige kerkgebouw. In de tweede helft van de 19e eeuw maakt de melkveehouderij een bloeiperiode door, waar ook Warder van profiteert. In deze periode worden er veel nieuwe boerderijen gebouwd en oude boerderijen vervangen. Dit zijn stolpboerderijen van een groter type dan er vóór deze periode in het dorp stonden. Ook komen er er veel nieuwe burgerwoningen, winkels en werkplaatsen en een prestigieus Raadhuis annex schoolgebouw (1885). Het vervoer van vee, melk, hooi, mest etc. gaat nog altijd per boot. Tot 1865 is het dorp zelfs alleen per boot vanuit Oosthuizen bereikbaar.

De belangrijkste verkeersader van Warder is een vaarsloot die door het lint loopt. Aan de noordzijde van deze vaarsloot loopt een smal voetpad. In dit voetpad bevinden zich 19 karakteristieke bruggen met hoge en lage leuning, waarvan het brugdek afneembaar is om hoog beladen boten doorgang te kunnen verlenen. Zo´n brug wordt een tilletje genoemd. In 1911 wordt er een coöperatieve zuivelfabriek gebouwd. In verband hiermee wordt in 1912 het voetpad verbreed tot een rijweg en worden de 19 tilletjes vervangen door 11 ophaalbruggen. Het voornaamste vervoermiddel voor de boeren blijft echter de boot. De landerijen zijn immers nog steeds alleen over het water bereikbaar.

1960 - nu
In 1960 maakt een ruilverkaveling een einde aan het karakteristieke, door vaarsloten beheerste aangezicht van Warder. Door landruil krijgt elke boer nu zijn landerijen hoofdzakelijk rond zijn boerderij te liggen. Dammen in de sloten maken het land bereikbaar voor tractoren. Verder worden er verkavelingswegen door de polder aangelegd en worden buiten het dorp op verder weg gelegen landerijen nieuwe boerderijen gebouwd. De vaarsloot door het lint wordt geleidelijk gedempt, de ophaalbruggen verdwijnen en de dorpsweg wordt breder.

De schaalvergroting in de landbouw brengt met zich mee dat vele boerenbedrijven hun activiteiten beëindigen. Zo zijn er van de ca. 80 fulltime boerenbedrijven in 1945 nu nog maar een tiental over. De vrijgekomen stolpboerderijen blijken in trek te zijn bij mensen uit steden als Amsterdam en Haarlem om als woonstolp te verbouwen en er komt een forse migratiestroom op gang van de steden naar plattelandsdorpen als Warder. Vanaf eind jaren zestig worden er veel nieuwe woningen gebouwd op tot dusver onbebouwde open plekken in het lint (lintbebouwing). Het aantal inwoners neemt daardoor in de jaren zestig en zeventig toe. Ook de zuivelfabriek valt ten prooi aan de schaalvergroting en beëindigt haar activiteiten in 1967. Het fabrieksgebouw wordt verkocht aan een honden- en kattenvoerfabrikant. In 1985 maakt de fabriek plaats voor een nieuwbouwwijkje: het Zuivelhof. (bron: Historische Vereniging)

Archeologie
"De zogeheten 'Fluit van Warder' heet zo omdat een archeologisch duikteam van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in 2017, tijdens de opgraving van een scheepswrak in het Markermeer ter hoogte van dit dorp, meer dan honderd voorwerpen heeft geborgen, waaronder deze dwarsfluit. Archeologen vinden bijna nooit muziekinstrumenten. Het is een houten dwarsfluit uit de vroege 16e eeuw en is daarmee de oudst bekende fluit van Nederland. De fluit is gemaakt uit één stuk buxushout van 69 cm lang en heeft zes vingergaten. Hij is uitzonderlijk goed geconserveerd. Oude dwarsfluiten zijn nauwelijks bewaard gebleven. De oudste in Nederland tot nu toe was de fluit die van Nova Zembla afkomstig is en dateert uit ca. 1590.

Andere renaissancefluiten, die in Italië en Oostenrijk bewaard worden, zijn waarschijnlijk ongeveer net zo oud als de fluit van Warder. De fluiten werden vroeger gebruikt door soldaten om signalen af te geven tijdens de strijd. Vooral bij Zwitserse en andere Duits-sprekende piekeniers waren ze in trek. Maar ook in huiselijke kring werd de fluit - al dan niet samen met twee of drie andere fluiten of andere muziekinstrumenten - bespeeld. De onderzoekers denken dat de fluit eigendom was van een militair, bijvoorbeeld een Zwitserse huurling, die in het begin van de 16e eeuw in West-Friesland was. Van februari tot september 2021 is de fluit als speciale vondst te zien in de tentoonstelling ‘Leven in lagen, de mens in het Noord-Hollandse landschap’ in archeologiecentrum Huis van Hilde in Castricum." (bron en voor nadere informatie zie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, november 2020)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de in 2011 opgerichte Historische Vereniging Warder. "Het doel van de vereniging is om de geschiedenis van het dorp in kaart te brengen en toegankelijk te maken voor een zo breed mogelijk publiek. Om dit te bereiken houden we twee maal per jaar een ledenbijeenkomst en brengen we jaarlijks het jaarboekje Warderwijd en een nieuwsbrief uit. De vereniging telt ongeveer 250 leden. Om onze doelstellingen te kunnen verwezenlijken, hebben wij uiteraard leden nodig. Vanwege de noodzakelijke contributie-inkomsten, en daarnaast is ons ledenbestand natuurlijk ons belangrijkste publiek, waarvan wij graag de nodige reacties krijgen zodat wij ons werk nog beter kunnen doen. Ook zijn er leden die ons helpen met onderzoek, voorbereiden van publicaties en dergelijke."

Op de site van de vereniging vind je onder meer een 15-tal presentaties die in de loop der jaren over de geschiedenis van Warder zijn gehouden. Een goed idee!, en hopelijk ook inspirerend voor andere historische verenigingen. Wij zien dit namelijk nog niet veel op heemkundesites, en het is een mooie manier om degenen die de lezingen destijds hebben gemist, er toch nog van te laten meegenieten, en degenen die er zijn geweest, de gelegenheid te geven een en ander nog eens terug te lezen en te kijken.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Het dorp heeft 1 rijksmonument, en wel de huidige, thans voormalige Hervormde zaalkerk, die in 1847 is gebouwd ter vervanging van een vervallen 16e-eeuwse kruiskerk. Begin jaren zeventig van de 20e eeuw begon de ontkerkelijking zo groot te worden en was het pand zo zwaar vervallen dat er sprake van was om de kerk te slopen. Het dak stortte deels in en er groeiden planten in de kerk... De kerk is uiteindelijk voor 1 gulden gekocht van de gemeente Zeevang. Alleen de toren bleef eigendom van de gemeente. Stichting Sporthal Warder is opgericht om het beheer over het pand te voeren. In 1975 is de verbouwde kerk als Sportkerk (sporthal en gymzaal) voor onder meer de lokale basisschool in gebruik genomen.

- Dankzij het feit dat de, onder Eten en drinken beschreven, voormalige dorpskroeg op huisnr. 123 in 2020 is verkocht door makelaar Redres, kunnen wij dit pand beschrijven, als samenvatting van de beschrijving van genoemde makelaar: "Bij het binnenrijden van het dorp valt het voormalige café meteen op. Het karakteristieke pand ligt pal tegenover de kerk en het restaurant dat in de oude school is gevestigd. Voorheen was hier 'het Wapen van Warder' gevestigd, dat in 1881 in gebruik is genomen. Bijna 90 jaar heeft het gefunctioneerd als dorpskroeg. Afgelopen decennia is het object gesplitst in twee woningen. De bewoner van nr. 123a, die aan de achterzijde van nr. 123 woont, heeft recht van overpad over de buitenruimte om toegang te verkrijgen tot zijn woning. Het kroeggedeelte is verbouwd tot “doe-huis”, waar in de afgelopen jaren tango salons, huisconcerten, dansworkshops, etentjes, kunstgaleries en meer hebben plaatsgevonden. Beneden heeft het object een oppervlak van maar liefst 140m2 en een flinke plafondhoogte van ruim 4 meter. Kortom een ideale ruimte om wonen, werken en hobby’s in te verwezenlijken. Op de bovengelegen verdieping is een fijne woning om te wonen en te slapen.

Via de entree kom je in het pand. Deze bestaat uit twee voordeuren waar er nu nog maar 1 van in gebruik is. Hier een opgang naar de bovengelegen verdieping en een doorgang naar de voormalige kroeg. Het kroeggedeelte bestaat uit een grote ruimte van circa 60 m2 en een vrije hoogte van ruim 4 meter met aan twee zijden hoge ramen waardoor het een plezierige en lichte ruimte is. In de hoek aan de straatzijde staat een grote potkachel. Voorbij de entree is een gezellige keuken gesitueerd die voorzien is van alle gemakken. Warder is sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw een kunstenaarsdorp geworden. In het voormalige dorpscafé is een kleinschalig podium aanwezig, ideaal voor concertjes en voorstellingen. Naast het podium is een bibliotheek met ruimte voor boeken. Achter het podium is een kleine werkplaats / hobbykamer met ruimte voor opslag. Dit is ook een ruimte die bij uitstek geschikt is als kantoor of slaapkamer. Links boven de keukenruimte is toegang tot een inpandig dakterras van circa 12 m2 met prachtig zicht op de landerijen. De grote woonkamer/keuken op de verdieping is een hele lichte en plezierige ruimte met aan weerszijden zicht op de landerijen. Er zijn ook twee slaapkamers variërend in grootte."

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het 19e-eeuwse kerkje van Warder is al van kilometers afstand te zien. De weg naar de dorpskern voert langs karakteristieke vrijstaande huisjes en monumentale stolpboerderijen. Leilinden en knotwilgen vervolmaken het dorpsgezicht. Als je wilt onthaasten, moet je hier zijn. Druk wordt het alleen in de zomerse weekeinden aan de IJsseldijk. Dan stroomt de hele streek naar het openluchtbad - in het IJsselmeer - dat door vrijwilligers uit het dorp wordt gerund.

"Zwembad Warder is een bloeiende vereniging, opgericht in 1913, gelegen aan de IJsselmeerdijk, aan het einde van de Badhuisweg. Wij zijn daar actief met een aantal mensen om jong en ouder uit de voormalige gemeente Zeevang en ook daarbuiten in het zomerseizoen een heerlijk ontspannende dag te bezorgen. Dit doen we momenteel met 5 bestuursleden en ongeveer 20 medewerkers die voor ons in de kantine staan. Alles geheel en al op vrijwillige basis, en dat willen wij zo houden. Dit alles zonder overheidssubsidie! Wij bieden een prachtig stuk terrein met enorm veel ruimte, een speelweide met goed onderhouden speeltoestellen, een peuterbad, een kantine, kleedhokjes, toilletten en douche en natuurlijk het frisse zwemwater van het IJsselmeer.

Nieuwe vrijwilligers zijn altijd van harte welkom. Enthousiaste mensen die in de zomermaanden wel eens een uurtje over hebben, en dit graag achter de dijk willen doorbrengen en ons willen assisteren bij onze werkzaamheden. Deze werkzaamheden bestaan onder andere uit snoeien, schilderen, maaien, het onderhoud van het peuterbad. En waar we niet snel genoeg aan hebben zijn kantinemedewerkers en mensen die bij de kaartverkoop willen helpen. Want vele handen maken dat je dat dan niet te vaak hoeft te doen. Je bent altijd met tenminste twee personen in de kantine en het belangrijkste is dat het ook nog gezellig is om te doen."

- Natuurgebied De Zandbraak, een oude dijkdoorbraak van 13 hectare Z van Warder, is in 2013 heringericht als rust- en voedselplek voor (trek)vogels. In een deel van het gebied is weer open water, zoals vroeger ook het geval was na de dijkdoorbraak. In De Zandbraak is een geleidelijke overgang gemaakt van diep naar ondiep water, natte en droge slikken, riet en grasland. Door deze geleidelijke overgangen is het gebied heel aantrekkelijk voor weidevogels, lepelaars en steltlopers, maar ook voor kleine zoogdieren. Via een visvriendelijke faunapomp kunnen vissen De Zandbraak in- en uitzwemmen. De Zandbraak heeft een eigen waterbeheersing met een natuurlijk peilbeheer. Dit betekent dat alleen regenwater en grondwater (kwel) het gebied voeden met water.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Al vijf jaar stonden vrijwilligers achter de bar van de dorpskroeg in Warder, toen het victoriaanse basisschoolgebouw aan de overkant van de straat in de verkoop kwam. Het risico was groot dat een projectontwikkelaar het gebouw zou slopen en vervangen door appartementen. Dat kon zomaar niet, vonden de Wardernaren. Ze leenden een stichting 400 duizend euro, in leningen van 5 duizend tot 40 duizend euro, en kochten het pand. De oude basisschool is een stuk meer waard, maar de stichting kon een gunstige deal sluiten met de gemeente. De dorpskroeg verhuisden ze vervolgens naar de overkant en Eetcafé De Oude School was geboren. Nu biljarten de Wardernaren al sinds 2008 in het pand.

Maar de aankoop van de dorpskroeg alleen houdt de leegloop en vergrijzing van het dorp niet tegen. Hoe voorkom je als dorp dat het klantenbestand te klein wordt en zorg je ervoor dat het een geslaagde onderneming blijft? De Oude School vond een oplossing door van de kroeg ook een eetcafé te maken. Daarmee vergrootte het dorp het klantenpotentieel. Daarnaast exposeerde uitbater Foz Leloup graag kunst om bezoekers van elders te trekken: "Op Warder alleen kan ik niet leven. In het dorp kunnen ze niet elke week komen eten." (bron: de Volkskrant, 29-5-2017) Later is het pand overgenomen door René en Helen de Boer, die voorheen succesvol restaurants hebben geëxploiteerd in Enkhuizen en Purmerend. Na de verkoop van die restaurants wilden ze even op adem komen, maar toen de kans voorbij kwam om De Oude School over te nemen, kroop het bloed toch weer waar het niet gaan kan...

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je B&B e.d. in omgeving Warder, met laagsteprijsgarantie!

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - "Bij openbare basisschool 't Tilletje in Warder kunnen kinderen natuurlijk en ontdekkend leren in een groene leer- en speelomgeving. We stimuleren dat kinderen met plezier naar school gaan en dat zij zelfstandig leren werken en denken. Leerlingen zijn zelf verantwoordelijk voor hun eigen werk en gedrag. Er is veel aandacht voor de sociaal-emotionele ontwikkeling van elk kind. Hierbij werkt het schoolteam nauw samen met de ouders. Belangrijke kernwaarden daarbij zijn vertrouwen, plezier en samen. Omdat 't Tilletje een dorpsschool is, zijn er regelmatig contacten met de inwoners, door onder andere het bijhouden en openstellen van de dorpsbibliotheek in de school.

Waarom kiezen voor OBS 't Tilletje in Warder? Een greep uit de vele sterke punten van onze school, waarover je onder de link meer kunt lezen: de juiste aandacht voor ieder kind door het bevlogen schoolteam. We bieden ieder kind onderwijs dat bij hem/haar past; leerlingen spelen elke dag buiten op het grote schoolplein. Ook werken we graag in onze eigen moestuin; het onderwijs wordt ondersteund met ict-middelen. Ieder kind heeft een Chromebook met het benodigde lesmateriaal, als interactieve (slimme) aanvulling voor de papieren (werk-)boeken; er zijn vakleerkrachten voor muziekonderwijs en gym; we bieden diverse activiteiten naast het lesprogramma zoals museum- en theaterbezoek, excursies, schoolvoetbal, Koningsspelen, schoolreisje en schoolkamp."

- De voor- en naschoolse opvang en kinderdagopvang in Warder wordt verzorgd door Stichting Kinderopvang Purmerend (SKOP), in het schoolgebouw. De opvang van je kind buiten schooltijden kun je zo gemakkelijk en dichtbij regelen.

- Zorg: - "Zorgboerderij Dove Willem in Warder is gestart in 2005, als onderdeel van de bestaande veehouderij. De deelnemers kunnen er allerlei werkzaamheden verrichten. Ieder op zijn of haar tempo en passend bij zijn of haar niveau. Wij willen graag een plek bieden waar mensen zichzelf kunnen en mogen zijn. En we bieden de deelnemers een plek om zich te ontwikkelen. Na een dag werken en bezig zijn op de boerderij hebben wij dan samen een fantastische werkdag gehad met voldoende afwisseling."

Reactie toevoegen