Wijchen

Plaats
Dorp en gemeente
Wijchen
Rijk van Nijmegen Land van Maas en Waal
Gelderland

gemeente_wijchen_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Wijchen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Wijchen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Wijchen

Terug naar boven

Status

- Wijchen is een dorp en gemeente in de provincie Gelderland, in de streken Rijk van Nijmegen en Land van Maas en Waal.

- De gemeente Wijchen is per 1-7-1980 vergroot met een deel van de gemeente Overasselt (= het dorp Balgoij) en in 1984 met de gemeenten Batenburg en Bergharen.

- De gemeente Wijchen ligt, zeker na de diverse herindelingen, zowel in het Rijk van Nijmegen als in het Land van Maas en Waal. Het "Ambt van tussen Maas en Waal" was een grafelijk rentambt en vormde tot 1798 als gebied één juridisch geheel. Voor de Fransen hier in 1798 kwamen hoorden Bergharen, Hernen en Leur bij Maas en Waal en Wijchen en Niftrik bij het Rijk van NIjmegen. Overasselt en Nederasselt en Balgoy en Keent vormden tot 1798 een enclave in het Rijk van Nijmegen, maar behoorden tot het Land van Maas en Waal. Batenburg was een buitenlandse heerlijkheid die pas in 1810 aan het Land van Maas en Waal werd toegevoegd.

- De gemeente Wijchen omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de stad Batenburg, de dorpen Alverna, Balgoij, Bergharen, Hernen, Leur en Niftrik, het wijkdorp Woezik en de buurtschappen Boskant, Bullenkamp, Den Hoef, Heiveld, Hoogbroek, Klispoel, Laak, Lienden, Lunen, Teersdijk (grotendeels) en Wezel. In totaal zijn dit 1 stad, 7 dorpen, 1 wijkdorp en 11 buurtschappen.

- Wapen van de gemeente Wijchen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Wijchen.

- Onder het dorp Wijchen vallen, ook voor de postadressen, het wijkdorp Woezik en de buurtschappen Boskant, Bullenkamp, Klispoel, Lunen, Teersdijk (grotendeels) en Wezel. Dat zijn 1 wijkdorp en 6 buurtschappen in totaal. De buurtschappen Boskant en Bullenkamp vallen in de praktijk wellicht onder het dorp Alverna.

Terug naar boven

Naam

Uit te spreken als
Wiechen.

Oudere vermeldingen
1155 de Wichine, ws. 1195 de Wigene, 1201 Wigen, 1203 Wighen, 1502 Wichen, 1535 Wijchen, 1883 Wichen.

Naamsverklaring
Herkomst en betekenis onbekend. Men heeft - met het nodige voorbehoud - gedacht aan een afleiding van het Germaanse wîh-* 'heilig', zie ook Wehe en Wijhe, en aan het Germaanse wîg-* 'strijd'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

De plaats Wijchen ligt direct W van Nijmegen en grenst in het O aan de A73, in het N aan de A326 (met een kleine strook N daarvan, zijnde bedrijventerrein Bijsterhuizen-Noord en de buurtschap Wezel W daarvan), in het W aan - resp. van N naar Z - het Leurse Bos, de A50 en de N845, en in het Z aan de dorp(sgebied)en Balgoij, Nederasselt en Overasselt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Wijchen 499 huizen met 2.949 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 161/936 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Boskantroth 124/749, Passerot 73/443 en Woesiksrot 82/494, en dorp Niftrik 59/327. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 17.000 huizen met ca. 41.000 inwoners, waarvan ca. 14.000 huizen met ca. 33.000 inwoners in het gelijknamige dorp.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen in) deze gemeente, kun je terecht bij Museum Kasteel Wijchen. Het pittoreske kasteel biedt naast het museum verder nog onderdak aan de raads- en trouwzalen van de gemeente. Aan de hand van allerlei thema’s wordt in het museum verteld over de 8.000 jaar lokale bewoningsgeschiedenis. De nadruk van de vaste expositie Regionale Geschiedenis ligt op de 5 kastelen (Wijchen, Hernen, Batenburg, Balgoij en Leur) die de gemeente rijk is en die veel invloed hebben gehad op de geschiedenis en machtsverhoudingen in dit deel van het Land van Maas en Waal. Ook de Museumtuin De Tuun - met oude landbouwgewassen en kruidentuin - maakt deel uit van de collectie.

De afdeling Archeologie van het museum presenteert vondsten uit Wijchen en omgeving van de steentijd tot en met de middeleeuwen. Maquettes van huistypen geven daarbij een overzicht van het geleidelijke ontwikkelen van de woonomgeving. Vooral de Romeinse periode is uitstekend vertegenwoordigd met fraaie voorwerpen van glas en metaal naast het gebruikelijke keramiek. Na eeuwen als een rustig boerendorp heeft het zich in de Romeinse tijd snel ontwikkeld. De reden daarvoor is dat het dorp in de Romeinse periode een trekpleister voor de rijken is geweest. Toen, zoals nu, gesitueerd op een handige afstand van Nijmegen, maar zonder de drukte, het lawaai en de vervuiling van de stad. De rijke inwoners van het dorp hebben hier hun sporen achtergelaten in de vorm van gebouwen, gebruiksvoorwerpen en graven met rijke grafgiften.

Een groot deel van de tentoongestelde stukken is afkomstig uit de verzameling van de in 1952 overleden kousenfabrikant F.G.J. Bloemen. Frans Bloemen wist dat er al vanaf 1880 resten van oude culturen in de Wijchense bodem werden gevonden. In 1897 is bijvoorbeeld een uitzonderlijk fraai gegoten bronzen potje met hengsel en deksel gevonden, waarop in reliëf een aantal dieren staan afgebeeld. Ook het zeer hoog aangeschreven Wijchens wagengraf is in dat jaar ontdekt. Bang dat het culturele erfgoed van Wijchen verloren zou gaan, begon Frans Bloemen antiquiteiten te verzamelen. Zodra zijn collectie enige omvang had begon hij ook met het tentoonstellen ervan voor het Wijchense publiek. De eerste oudheidkamer opende in 1927 aan de Markt. De Frans Bloemen collectie bestaat voornamelijk uit aardewerk. Tijdens de jaren dertig kreeg hij veel ‘erdmennekes potjes’ in zijn bezit. De mensen zochten in de crisisjaren de heuvels af met prikstokken, in ruil voor de kousen en sigaren die ze hiervoor van Bloemen kregen. De kleine gaatjes in veel van de potten en urnen uit de collectie zijn beschadigingen die door de prikstokken zijn aangebracht.

Het museum is ook beheerder van de gemeentelijke collectie bodemvondsten, die groeit met elke opgraving in de omgeving. Ook zijn de collecties van andere plaatselijke particuliere verzamelaars door de jaren heen bij het museum terechtgekomen, zoals die van wijlen huisarts P. Franssen waarin, alweer, de Romeinse periode naar voren springt. Ondanks de nadruk op de Romeinse periode is er ook voor liefhebbers van de prehistorie en de vroege middeleeuwen genoeg om van een bezoek een genot te maken. Gereedschappen, sieraden, wapens, gebruiksvoorwerpen: je kunt het allemaal vinden op de afdeling Archeologie."

- Museum De Kijkzolder, museum van Parochie De Twaalf Apostelen Wijchen, geeft inzicht in het kerkelijk godsdienstig leven van parochie en parochianen vóór 1965.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De plaats Wijchen heeft 13 rijksmonumenten, waarvan er 7 betrekking hebben op boerderij De Vormer met bijgebouwen (Vormerseweg 10-12). Voormalig eigenaar Oud Burgeren Gasthuis (OBG) heeft het complex in 2018 verkocht, omdat de inkomsten uit de pacht van de ene boerderij en de tijdelijke verhuur van de andere minder opleverden dan de kosten die zij eraan had. Het OBG heeft al eeuwenlang veel bezittingen in de regio, waarmee ze de eigen ouderenzorg bekostigt. De nieuwe eigenaar kan zelf maar een deel van het bijna 5 hectare grote terrein in gebruik nemen. Een van de twee boerderijen blijft verpacht aan een aardappel- en uienteler. Hij pacht ook ca. 28 hectare grond rond de boerderij. Die blijft in bezit van het OBG. In 2009 is het exterieur van het complex gerestaureerd.

- Wijchen heeft 82 gemeentelijke monumenten.

- De huidige St. Antonius Abt kerk van Wijchen (Oosterweg 2) kent een lange geschiedenis. In de middeleeuwen stond er al een kerk met een toren. De voet van die toren is gebouwd met tufsteen. Dat is vulkanisch gesteente, waarschijnlijk uit de Eifel. In de middeleeuwen werd hier veel mee gebouwd. Later in de 15e eeuw is de toren verhoogd met baksteen. In 1853 startte de bouw van de huidige kerk. De oude kerk werd afgebroken maar de toren bleef gespaard. Die 12e- eeuwse toren is met nog een verdieping verhoogd en daarna is de oude spits er weer opgeplaatst. De ligging van de nieuwe kerk werd anders. De huidige St. Antonius Abt verrees op het oude kerkhofterrein en veranderde in zuidelijke richting. Uitbreiding en verbouwing in 1939, door H.C. van de Leur. De naastgelegen pastorie dateert uit 1855.

- De Wijchense Molen of Oude Molen (Bronckhorstlaan 11) is een grote ronde stenen beltmolen, gedekt met dakleer, met een vlucht van 24 meter, die imposant staat op een natuurlijke heuvel van historische waarde. De molenberg is een vrij hoge donk, ca. 10.000 jaar geleden ontstaan uit rivierzand. Men heeft er grafheuvels uit de ijzertijd (ca. 250-50 v.Chr.) gevonden en graven uit de Romeinse tijd. De molen is in 1799 gebouwd door de toenmalige kasteelheer van Wijchen, Jan Carel d'Osy, en in 1863 verkocht aan molenaar De Kleyn, wiens familie de molen tot 1970 in bezit heeft gehad. In 1970 is de molen aangekocht door de gemeente, die hem in 1974 heeft gerestaureerd. De molen is met korte onderbrekingen altijd in gebruik geweest als korenmolen en wordt ook nu nog professioneel gebruikt. De molen is te bezichtigen en je kunt er ook meel kopen. - Nieuws van de Wijchense Molen op Facebook.

- Eind 14e eeuw is de eerste versie van Kasteel Wijchen gebouwd. De eerste vermelding dateert uit 1392. Tot aan de 17e eeuw is het voornamelijk een verdedigingswerk, met een ander uiterlijk dan het huidige kasteel. Het kasteel is aanvankelijk eigendom van de Heren van Galen. Jacob van Galen verkoopt het kasteel in 1535 aan een van de Heren van Bronckhorst, te weten Herman van Bronckhorst. Deze Bronckhorsten waren ook eigenaar van het kasteel in Batenburg en werden ook wel Heren van Batenburg genoemd. Ze speelden in de hele regio Gelre een belangrijke rol. In de loop van de tijd raakt het kasteel vervallen, waarna in 1595 Geertruid van Dalem het kasteel overneemt van de van Bronckhorsten na financiële nalatigheid van hun kant.

In 1609, na de ruzie met haar broer Maurits van Nassau om de erfenis van vader Willem van Oranje, kopen Emilia van Nassau en haar man, Don Emanuel van Portugal, Kasteel Wijchen van de weduwe Geertruid van Dalem. Zij bouwen een nieuw kasteel op de oude fundamenten. Het huidige uiterlijk is het ontwerp uit die tijd. Emilia en Emanuel laten hun 'handtekening' achter in de muurankers, die de vorm van een dubbele 'E' hebben. In 1640 koopt Philips van Nassau, kleinzoon van Willem van Oranje het kasteel, waarna andere eigenaren volgen, onder meer de familie Osy, die in 1771 het kasteel verkrijgt. In 1903 gaat het over in de handen van jonkvrouwe Van Andringa de Kempenaer, die het opnieuw verwaarloosde kasteel wil herstellen. Een verwoestende brand in 1906 steekt daar een stokje voor. De jonkvrouwe ziet wel wat in het bouwen van een villa op dezelfde plek, maar dankzij interventie van Victor de Stuers wordt dit voorkomen. De Nijmeegse architect F. A. Ludewig herstelt het kasteel op basis van de originele bouwplannen uit de 17e eeuw. Na de dood van de weduwe Van Andringa de Kempenaer gaat het kasteel in de jaren dertig over in handen van de gemeente, die het als raadhuis in gebruik neemt. In de jaren negentig is het kasteel grondig gerestaureerd. Sinds 1996 zijn Museum Kasteel Wijchen - waarvoor zie het hoofdstuk Geschiedenis - en de raad- en trouwzalen van de gemeente in het kasteel gehuisvest.

In november 2019 is bekend geworden dat de provincie 1 miljoen euro bijdraagt aan de noodzakelijke grondige verbouwing en renovatie van Kasteel Wijchen. De totale kosten bedragen 3,8 miljoen euro. De gemeente betaalt daarvan 2,8 miljoen euro. Dat onderhoud nodig is blijkt onder meer uit de kasteeltoren. De toren heeft scheuren en verzakt. Tijdens de werkzaamheden wordt daarom de fundering versterkt om verdere verzakking tegen te gaan. Wethouder Nick Derks (Toerisme) is blij met het besluit van de provincie (te meer omdat het er eerder in het jaar nog naar uitzag dat de gemeente de provinciale bijdrage zou mislopen): 'Naast het noodzakelijke herstelwerk vergroten we nu ook het praktische gebruik van het kasteel en de historische beleving voor de bezoekers. We richten een aantal plekken uit het verleden opnieuw in. We kunnen dan echt laten zien hoe Emilia van Nassau hier in haar tijd woonde.' In de loop van 2020 starten de werkzaamheden, die waarschijnlijk ruim een jaar duren. In dat jaar moet er een hoop gebeuren: de binnenplaats krijgt een glazen dak, verschillende kamers in het kasteel krijgen hun originele karakter terug en de kelder wordt uitgediept. Het kasteel wordt beter toegankelijk zodat iedereen ervan kan genieten. Zo wordt het pand ook rolstoeltoegankelijk gemaakt.

- Gevelstenen in Wijchen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Kasteelfeesten Wijchen (mei).

- Dancefestival Emporium (weekend eind mei).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Zwembad De Meerval.

- Kinderboerderij Het Hof van Kaatje.

- Vereniging Natuur en Milieu Wijchen is opgericht in 1991, aanvankelijk met als doel een vuist te maken tegen gemeentelijke plannen om nucleair afval op te slaan op Bedrijventerrein Loonse Waard. Tegenwoordig zet de vereniging zich in brede zin in voor behoud en waar mogelijk verbetering van de natuur en het milieu in deze gemeente. De vereniging heeft werkgroepen op het gebied van Amfibieën en poelen, Knotten en snoeien, Vogels en nesten, Natuur en landschap, en Hoogstamboomgaarden.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Wijchen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Wijchen. - Nieuws van de gemeente op Facebook.

- Media / nieuws: - Wijchense Omroep.

- Sport: - Taekwon-Do Academie Taekyon Alverna is niet gevestigd in het dorp Alverna maar op Sportpark Woezik in Wijchen. Ze beoefenen de stijl die omstreeks 1965 in Nederland door generaal Choi Hong Hi in Nederland is geïntroduceerd; de zogeheten Chang Hun stijl. Vandaag de dag heeft Taekwon-Do zich niet alleen ontwikkeld tot een van de meest effectieve methodes van het ongewapend gevecht, maar ook tot een prachtige sport, die je een perfecte conditie verschaft. Taekwon-Do is een mengeling van de zeer oude Koreaanse zelfverdedigingskunst "Taekyon", het Japanse karate en de Chinese zelfverdedigingskunst "Kung-Fu". Taekwon-Do betekent letterlijk het breken of vernietigen met de voet (Tae) en de vuist (Kwon) door techniek of methode (Do). De "Do" is iets moeilijker in het kort te omschrijven, omdat er een bepaalde geestelijke houding mee gepaard gaat die geworteld is in het traditionele Oost-Azië. Tijdens de trainingen komen alle spieren aan bod. Er wordt optimaal beroep gedaan op alle spieren, wat voor een soepel en lenig lichaam zorgt. Door de fysieke en mentale training werkt Taekwon-Do karaktervormend, geeft zelfvertrouwen, doorzettingsvermogen en zelfbeheersing.

- Welzijn: - "MeerVoormekaar, dé welzijnsorganisatie voor de gemeenten Wijchen en Druten, is in 2016 ontstaan door een fusie van Meer Welzijn uit eerstgenoemde gemeente en Voormekaar uit laatstgenoemde gemeente. Voor de nieuwe organisatie kozen we een naam die onze werkwijze typeert: door er met elkaar ‘meer voor mekaar’ te zijn, krijgen we ‘meer’ voor mekaar. Hoe we onze rol als welzijnsorganisatie willen spelen in het geheel maken we duidelijk met onze ‘beloften’. Deze beloften zijn de onderlegger van ons denken en handelen: We werken met en voor mensen in en vanuit hun leefwereld. We werken samen en verbinden. We leveren maatwerk. We zijn zelfbewust en ondernemend. We leren en concluderen samen met onze omgeving.

MeerVoormekaar werkt aan krachtige, weerbare buurten waar inwoners zich thuis voelen. Dit doen we door contact te maken, verbindingen te leggen en te ondersteunen waar nodig. We nemen daarbij geen acties over, maar beseffen dat het organiserend vermogen bij de ene groep inwoners (tijdelijk) groter is dan bij de andere. Wij weten inwoners gemakkelijk te vinden en inwoners weten ons gemakkelijk te vinden. Dit omdat onze medewerkers weten en begrijpen wat er speelt, wat mensen beweegt en wat hen belemmert in hun eigen omgeving. En dat is voor onze welzijnswerkers het vertrekpunt van handelen. Dit kunnen we goed doordat onze medewerkers en uiteraard onze vrijwilligers dichtbij de mensen staan, doordat we onderdeel zijn van de haarvaten van een buurt of wijk, doordat we de expertise van andere professionele organisaties kennen en we daardoor snel de juiste brug kunnen slaan. We staan in verbinding!"

Reactie toevoegen