't Zandt

Plaats
Dorp
Loppersum
Hoogeland
Groningen

gemeente_t_zandt_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente 't Zandt anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente 't Zandt anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

t_zandt_hoofdstraat_45_opspandoek.jpg

Op de rechtergevel van de rijksmonumentale voormalige herberg uit 1818, tot 1900 gemeentehuis, op Hoofdstraat 45 (rechts naast de kerk), bevond zich anno 2016 dit fraaie pandhoge opspandoek. (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Op de rechtergevel van de rijksmonumentale voormalige herberg uit 1818, tot 1900 gemeentehuis, op Hoofdstraat 45 (rechts naast de kerk), bevond zich anno 2016 dit fraaie pandhoge opspandoek. (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

't Zandt

Terug naar boven

Status

- 't Zandt is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Hoogeland, gemeente Loppersum. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1989.

- Wapen van de voormalige gemeente 't Zandt.

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
't Zaand.

Oudere vermeldingen
Het Zandt, 1257 in Sonde, 1295 kopie midden 16e eeuw upten Sande, 1446 upt sant, 1463 dat Sant, 1659 Op 't Zandt, 1870 't Zand.

Naamsverklaring
De naam verwijst naar de oorspronkelijke ligging op een zandplaat in de vroegere Fivelboezem. In 1257 beginnen de monniken van Wittewierum aan de bouw van een dijk in het kader van de inpoldering van de Fivelboezem. In 1266 is de polder voltooid, in 1272 wordt een sluis in het nieuwe land gebouwd.(1)

Terug naar boven

Ligging

't Zandt ligt NO van Loppersum. Opvallend is de lange 'slurf' in het noordoosten van de plattegrond van de voormalige gemeente (zie de afbeelding). Dit was kennelijk om de gemeente een haven te geven aan de Eems?

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente 't Zandt 416 huizen met 2.603 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 106/779 (= huizen/inwoners) en de dorpen Zijldijk 88/454, Zeerijp 83/508, Leermens 69/471, Eenum 31/163 en Oosterwijtwerd 39/228. Helaas zijn de buurtschappen, in tegenstelling tot bij de meeste andere gemeente in dat jaar, niet apart gespecificeerd. De gemeente omvatte naast de genoemde dorpen namelijk ook nog o.a. de buurtschappen De Groeve, 't Honderd, Kolhol, Korendijk, Lutjerijp, Terhorn en 't Zandstervoorwerk. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 320 huizen met ca. 800 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

't Zandt ligt in het gebied van de voormalige Fivelboezem. Dit is een zeearm, die rond 850 na Christus door het rijzen van de zeespiegel in Noord-Groningen is ontstaan. In de 11e eeuw begint de Fivelboezem vrij snel weer dicht te slibben en is vervolgens - in fasen - bedijkt. De aanleg van dijken en de ontginning van het nieuwe land is in belangrijke mate het werk van kloosterlingen. Kloosterboerderijen (zogeheten voorwerken) zijn bij voorkeur gesticht in onontgonnen gebied en leven tot op heden voort als boerderijnamen, zoals 't Zandstervoorwerk. Door de rationele aanleg van sloten ontstaat in het gebied een regelmatige blokverkaveling. Langs de dijken worden boerderijen en woningen gebouwd. Concentraties hiervan ontwikkelden zich tot dorpen. Dit dorp is daar een voorbeeld van.

Het dorp is ontstaan langs twee dijken in de Fivelboezem: een oost-westlopende dijk die tussen 1192 en 1249 is aangelegd en een haaks daarop staande dijk uit 1249. Toen deze later in binnendijken transformeerden, zijn ze afgegraven en zijn op de dijktracés de Molenweg en de Hoofdstraat aangelegd. Vanaf de late middeleeuwen begon de landadel versterkte huizen in het gebied op te richten. Twee van dergelijke huizen hebben ten oosten van 't Zandt gestaan, namelijk de Albardaborg en de Omtadaborg. Beide zijn later afgebroken. Op de plek van beide borgen ligt nu een (heren)boerderij. De oudste bebouwing van het dorp bevindt zich rond de kerk aan de Hoofdstraat. Een vroege ontwikkeling is daarnaast de lintbebouwing langs de Oosterstraat, die parallel aan de Molenweg richting het haventje aan het Zandstermaar is aangelegd. Dit maar is ontstaan als natuurlijke afwateringsgeul in de Fivelboezem. Eeuwenlang heeft het systeem van maren een belangrijke transportfunctie vervuld in Noord-Groningen.

Verharde wegen zijn er aanvankelijk nauwelijks. Rond 1850 heeft 't Zandt nog maar één verharde verbinding, namelijk een aftakking van de weg die over de voormalige dijk van Zeerijp naar Godlinze is aangelegd. In de tweede helft van de 19e eeuw breidt het dorp zich voornamelijk uit in de vorm van lintbebouwing langs de Hoofdstraat. Ook de Molenweg raakt nu gaandeweg bebouwd. Er worden overwegend vrijstaande, tamelijk eenvoudige woonhuizen met voortuin gebouwd. Af en toe staat er een wat luxer pand tussen. Behalve woonhuizen komen er ook enkele winkels bij. In het zuiden wordt aan de Hoofdstraat een begraafplaats aangelegd.

In de eerste helft van de 20e eeuw vindt een verdere verdichting en uitbreiding van de bebouwingslinten plaats. In het zuidelijke deel van de Hoofdstraat komen enkele grote panden tot stand. Meer in het midden van de straat worden aan de westzijde enkele riante villa’s neergezet, waaronder een fraaie burgemeesterswoning (1911). Later wordt de bebouwing hier aangevuld met onder andere winkels en een garagebedrijf. Het noordelijk deel van de Hoofdstraat wordt uitgebreid met voornamelijk burgerwoningen. Een opvallend pand is het langwerpige dorpshuis, dat tegenwoordig ook de openbare bibliotheek herbergt. Verder noordwaarts wordt haaks op de Hoofdstraat de Vinkenstraat aangelegd, waar eenvoudige arbeiderswoningen komen te staan op ruime kavels grond, later aangevuld met nieuwbouw. De Molenweg en de Oosterstraat worden met elkaar verbonden via de Tuinbouwstraat. Aan deze straat komen vrijstaande woningen en enkele blokjes dubbele arbeiderswoningen te staan. Na de Tweede Wereldoorlog wordt ten oosten van de Hoofdstraat een klein woongebied ontwikkeld, namelijk dat van de Oostersingel en de Hink Oostingstraat. Hier worden onder meer huurwoningen gebouwd, deels in de vorm van blokjes bejaardenwoningen. Door een teruglopend inwonertal (als gevolg van de mechanisatie in de landbouw) en het proces van schaalvergroting verliest het dorp gaandeweg een aantal voorzieningen, vooral winkels. (bron: Bestemmingsplan)

- Beschrijving van 't Zandt anno 1828 door de toenmalige schoolmeester.

- Verhaal over het overlijden van burgemeester Kimm van de gemeente 't Zandt op 13 april 1820. Of het moord was of een ongeluk is nooit duidelijk geworden.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het aantal inwoners van 't Zandt dreigt de komende decennia met 15 tot 20 procent terug te lopen. De gemeente Loppersum heeft daarom van 2016 t/m 2018 in totaal 1,35 miljoen euro in het dorp geïnvesteerd, om de leefbaarheid op peil te houden. Geïnvesteerd wordt onder meer in een 4G-netwerk, fiets en wandelpaden, het dorpshuis, onderwijs, woningen en openbare ruimte. Daar wordt weliswaar de krimp als zodanig niet mee gestopt, maar het wordt voor de bestaande inwoners, jong en ouder, wel aantrekkelijker om er te blijven wonen. Wethouder Pier Prins: "Maar ook recentelijk is er al veel gebeurd. De inwoners zijn actief. Er is een nieuwe speeltuin, de inwoners hebben in 2015 zelf een nieuwe muziektempel gebouwd, en het dorpshuis wordt steeds meer ontmoetingsplek. Paardensportvereniging ZEO heeft nu een derde rijhal en ook zijn de ZZ-races nieuw leven in geblazen."

- Bestemmingsplan 't Zandt.

- De in 1932 opgerichte voetbalvereniging v.v. 't Zandt is na afloop van seizoen 2016-2017 opgeheven. Zowel vergrijzing (ouderen die ermee stoppen) als 'ontgroening' (kleinere gezinnen waardoor nauwelijks nog jonge aanwas) speelden hier parten, waardoor uiteindelijk nog maar 1 team overbleef.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- 't Zandt heeft 15 rijksmonumenten.

- Romano-gotische 13e-eeuwse Hervormde (PKN) Mariakerk (Hoofdstraat 43) met vrijstaande zadeldaktoren. De kerk is gerestaureerd in 1965. Bij deze restauratie zijn fraaie plafondschilderingen te voorschijn gekomen. De kerk maakt deel uit van PKN Loppersum Maarland.

- De Gereformeerde (PKN) Kerk (Hoofdstraat 58) uit 1856 valt onder de Gereformeerde Kerk 't Zandt - Godlinze.

- Aan de Korendijk is een Doopsgezinde kerk geweest, daterend uit 1535. Is deze er nog? Al dan niet nog in functie?

- De 'sarrieshut' uit 1805 is de enige van ons land die nog in originele staat bewaard is gebleven. Wat een sarrieshut was, kun je lezen onder de link. In 2013 is een boekje over de sarrieshut van 't Zandt verschenen.

- Oorlogsmonument.

Terug naar boven

Evenementen

- Toneelvereniging Vriendenkring is opgericht in 1917 en heeft dus in 2017 het 100-jarig bestaan gevierd. Jaarlijks brengen ze in februari een nieuw stuk op de planken. Toneel leeft in 't Zandt en wijde omtrek. De toeschouwers komen uit alle hoeken van de provincie om te genieten van het spel van een vaste groep enthousiaste spelers. Een prachtig decor, professioneel licht en geluid en een gedreven regisseur hebben de afgelopen jaren voor veel volle zalen gezorgd.

- ZZ Races (op een zaterdag in juni, 1x in de 3 jaar), met historische motoren, op het langste stratencircuit van Nederland (ca. 5.800 meter), tussen 't Zandt en Zeerijp. Het circuit is ook wel bekend als het 'Eiland Man in het klein'. Gezien wat er allemaal bij komt kijken om zoiets te organiseren, doet men dit in principe 1x in de 3 jaar. De laatste keer was in 2015, dus behoudens tegenbericht wordt de volgende keer in 2018. In het jaar dat de races zijn, is er op een zaterdag eind januari als 'opwarmertje' de ZZ Raceshow.

- TorenPOB is een 2-jaarlijks multicultureel festival (weekend in juni, in de oneven jaren). TorenPOB staat voor Platteland Ontmoet Buitenland, onder de toren van ’t Zandt. Doel is om de mensen op het Groninger platteland in contact te brengen met andere culturen, in de vorm van zang, dans en culinaire hoogstandjes.

Terug naar boven

Beeld

- Videoreportage over het dorpsleven in 't Zandt anno 2013, gemaakt door studenten van de Hanzehogeschool Groningen.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over 't Zandt.

- Nieuws: - Nieuws uit het dorp op Facebook.

- Belangenorganisatie: - "Als Vereniging voor Dorpsbelangen 't Zandt maken wij ons sterk voor de belangen van de inwoners. Samen met elkaar zorgen we voor een goede leefbaarheid."

- Dorpshuis: - "Dorpshuis 't Zandt dateert uit 1936. De Vereniging van Volksvermaken (VvV) kocht in dat jaar een stuk grond waarop het huidige dorpshuis is gebouwd. In 1968 trok de VvV zich terug en is de zelfstandige Stichting Dorpshuis opgericht. Inwoners maar ook mensen en instellingen van buiten het dorp kunnen altijd bij ons terecht voor alle denkbare activiteiten, zoals vergaderingen, bijeenkomsten in verenigingsverband, recepties, team-uitjes, cursussen, exposities, (toneel)uitvoeringen; eigenlijk te veel om op te noemen. Wij beschikken over diverse zalen die ruimte bieden aan groepen tot 150 personen voor de meest uiteenlopende activiteiten. Je kunt beschikken over de aanwezige beamer met scherm, flipover en microfoon en/of geluidsversterking. Uiteraard kunnen wij je activiteit of bijeenkomst desgewenst uitbreiden met een lunch of diverse buffetmogelijkheden. Wij zorgen ervoor dat de ruimte geheel naar jouw wens wordt ingericht."

- Onderwijs: - Basisschool De Zandplaat maakt deel uit van Netwerkschool Loppersum Oost. Dit samenwerkingsproject is opgezet om de positie van de kleine plattelandsscholen te versterken. Het betreft de Beatrixschool in Loppersum, De Wilgenstee in Zeerijp, de Abt Emoschool in Westeremden en De Zandplaat in 't Zandt. De samenwerking is zowel organisatorisch als onderwijskundig. Zowel leerkrachten als leerlingen van De Zandplaat en de Abt Emoschool werken al intensief samen. Op maandag en woensdag zitten de leerlingen bij elkaar in de klas (maandag op De Zandplaat, woensdag op de Abt Emoschool).

- Muziek: - Muziekvereniging Oranje is opgericht in 1922. - Het dorp heeft een eigen volkslied.

- Sport: - Paardensportvereniging en Volksvermaken 't Zandt en Omstreken (ZEO) is met name actief in de disciplines springen, dressuur en mennen.

- Brandweervereniging: - Brandweervereniging Zaandster Sik is eigenaar van 2 historische brandweerauto's en divers brandweermaterieel. De oude brandweerkazerne uit 1910 is als zodanig in gebruik geweest tot de opheffing van de blusgroep in 2006. Sinds 2007 is het het onderkomen van de brandweervereniging. In 2003 is er ingebroken door de latere 'pyromaan van 't Zandt'. In 2007 deed hij een poging het pand in brand te steken door een kaars met brandbaar materiaal op zolder te plaatsen, maar de inbraak is tijdig ontdekt, en door hem achtergelaten sporen leidden mede tot zijn aanhouding door de politie.

- Welzijn: - Met het Experiment Landgoed de Camping (LdC) vormen de inwoners van het dorp de voormalig voetbalvelden van de in 2017 opgeheven v.v. 't Zandt om tot een sociale onderneming met diverse functies. Voor de groeiende groep ouderen in het dorp, voor wie het steeds lastiger wordt zelfstandig te blijven wonen, wordt op LdC informele zorg aangeboden. En hulp voor bijvoorbeeld vervoer, of onderhoud van de tuin. Verder is LdC een ontmoetingsplek om vereenzaming tegen te gaan. Ook zijn er plannen voor de bouw van vijf zorgwoningen. Op LdC zijn inmiddels een camping, dorpswinkel, werkplaats en werk-leerbedrijf voor jongeren van het Noorderpoortcollege gerealiseerd. Het gaat hier om jongeren die dreigen uit te vallen. Zij gaan 's ochtends naar school en 's middags werken ze op de camping. Dit leidt er toe dat jongeren toch terug kunnen naar school. Ook mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt werken mee op LdC. De provincie heeft in 2019 ruim 30.000 euro aan het project bijgedragen. (bron: Provincie Groningen)

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van 't Zandt.

Reactie toevoegen