Heukelum

Plaats
Dorp
West Betuwe
Betuwe
Gelderland

heukelum_plaatsnaambord_kopie.jpg

Heukelum is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente West Betuwe. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985. In 1986 over naar gemeente Lingewaal, in 2019 over naar gemeente West Betuwe. (© H.W. Fluks)

Heukelum is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente West Betuwe. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985. In 1986 over naar gemeente Lingewaal, in 2019 over naar gemeente West Betuwe. (© H.W. Fluks)

gemeente_heukelum_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Heukelum anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Heukelum anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

heukelum_collage.jpg

Heukelum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Heukelum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Heukelum pontje naar Oosterwijk-MSD-20100418-195589 [640x480].jpg

Heukelum, pontje naar Oosterwijk over de Linge

Heukelum, pontje naar Oosterwijk over de Linge

Heukelum beeld veerman-MSD-20100418-195594 [640x480].jpg

Heukelum, beeld van de veerman in de haven

Heukelum, beeld van de veerman in de haven

Heukelum bunker Zuiderlingedijk-MSD-20100418-195568 [640x480].jpg

Heukelum, een van de bunkers langs de Zuiderlingedijk

Heukelum, een van de bunkers langs de Zuiderlingedijk

Heukelum.jpg

Het haventje van Heukelum

Het haventje van Heukelum

heukelum_kasteel_i-msd-20100418-195540.jpg

Kasteel Heukelum of Kasteel Merckenburg

Kasteel Heukelum of Kasteel Merckenburg

heukelum_kerkhof_met_grafkelder-msd-20100418-195633_640x480.jpg

Heukelum, kerkhof bij de Hervormde kerk met o.a. de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum

Heukelum, kerkhof bij de Hervormde kerk met o.a. de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum

Heukelum

Terug naar boven

Wonen

Mutters Makelaardij is dé specialist in de gemeenten West Betuwe, Vijfheerenlanden, Gorinchem, Culemborg en de Alblasserwaard. Al jarenlang bewijzen wij dat we het daadwerkelijk anders doen! Kijk hier voor ons aanbod in Heukelum. U bent van harte welkom voor een oriënterend gesprek op onze kantoren in Leerdam, Vianen en Culemborg. Met ons motto: "Waarborg tot betrokkenheid" garanderen wij het hoge serviceniveau dat u van een makelaar mag verwachten. Wij beseffen dat het verkopen of aankopen van uw woning geen alledaagse zaak is, daarom nemen wij u bij de hand en begeleiden wij u in iedere stap van het proces.

Terug naar boven

Status

- Heukelum is een dorp* in de provincie Gelderland**, in de streek Betuwe**, gemeente West Betuwe. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985. In 1986 over naar gemeente Lingewaal, in 2019 over naar gemeente West Betuwe.

* Zo betitelt de gemeente zich zelf reeds in de Volkstelling van 1840. Hoewel Heukelum ooit stadsrechten heeft gekregen, is het qua grootte altijd een bescheiden nederzetting gebleven. Vandaar dat het zeker sinds medio 19e eeuw doorgaans dorp genoemd werd en wordt. Het begrip 'stadsrechten' heeft al sinds halverwege de 19e eeuw wettelijk geen betekenis meer. Sindsdien is het dus nog puur een gevoelsmatige kwestie of men (een gemeente en/of inwoners) een bepaalde kern een stad of dorp vindt. De term 'stad' wordt doorgaans alleen nog gehanteerd voor plaatsen van een bepaalde grootte, met een bovenlokale verzorgingsfunctie en idem voorzieningen. Plus een beperkt aantal plaatsen dat om historische en/of toeristische redenen aan de kwalificatie 'stad' hecht. Voor nadere informatie over deze materie zie het hoofdstuk 'Stad' in onze Kennisbank onder deze link.

** Bij de gemeentelijke herindeling van 1986 is deze gemeente overgegaan van de provincie Zuid-Holland naar de provincie Gelderland, en daarmee tevens overgegaan van de streek Vijfheerenlanden naar de streek Betuwe.

- In 1820 is het grootste, maar dunbevolkte deel van Heukelum Z van de Nieuwe Zuiderlingedijk - waaronder de buurtschap Leuven - bij de Gelderse gemeente Vuren gevoegd. Nadat begin 19e eeuw de Nieuwe Zuiderlingedijk is gelegd, wordt deze in 1820 aangewezen als grens tussen Gelderland en Zuid-Holland. Dit heeft tot gevolg, dat de stad 2/3 deel van zijn grondgebied kwijtraakt aan Vuren. Dit is de stad, maar ook Asperen en Spijk, toen nog een zelfstandig dorp, die ook grote stukken grond moesten afstaan aan Vuren, duur te staan gekomen. Vele pogingen zijn ondernomen om vergoeding te krijgen van de door de gemeenten geleden schade, wegens het gemis van opcenten op de grondbelasting van de teloor gegane gronden.

Van hogerhand heeft men als antwoord steeds getracht tot samenvoeging van gemeenten te komen. Aanvankelijk wil men Kedichem en Spijk samenvoegen. Ook is gesproken over samenvoeging van Asperen en Heukelum en een combinatie met Spijk is ook nog aan de orde geweest. In de dorpen wil men echter niets van samenvoegingen weten, uitgezonderd Spijk, dat er zeer slecht voor staat. In 1828 valt het besluit tot samenvoeging van Heukelum en Spijk, maar eerst per 1-9-1855 komt deze tot stand, als de stad wordt vergroot met 418 inwoners van het zwaar armlastige Spijk.

- Wapen van de voormalige gemeente Heukelum.

- Onder het dorp vallen ook de buurtschappen Friezenwijk en Vogelswerf (hoewel Vogelswerf gezien haar ligging meer banden heeft met buurdorp Spijk).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Heukelom, 1599 Huecklom, 1883 Heukelum.

Naamsverklaring
Samenstelling van heem 'woonstede' en het Germaanse hukila* 'hoogte'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

- Heukelum ligt ZW van Leerdam, NO van Gorinchem en grenst in het N aan de Linge, die ter plekke de grens vormt met de provincie Zuid-Holland.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Heukelum 113 huizen met 629 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 92/535 (= huizen/inwoners) en buurtschap Vogelswerf 21/94. De buurtschap Friezenwijk wordt in dat jaar niet apart gespecificeerd. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.000 huizen met ca. 2.400 inwoners (inclusief de buurtschappen).

- In 1978 is door een grenscorrectie 12 hectare met 16 inwoners overgegaan naar de gemeente Gorinchem, en bij de opheffing van de gemeente in 1986 is door grenscorrecties 7 hectare met 3 huizen en 15 inwoners overgegaan naar de gemeente Gorinchem, en 15 hectare met 1 huis en 1 inwoner naar de gemeente Leerdam. De overgangen naar Gorinchem hadden betrekking op een klein 'slurfje' grondgebied Z van het dorp Spijk, zoals te zien is op de gemeentekaart uit ca. 1870 elders op deze pagina.

Terug naar boven

Geschiedenis

Heukelum wordt voor het eerst genoemd in een document uit 996, als een zekere Fretzhold zijn rechten op de kerk te 'Ukele', zoals de nederzetting dan heet, aan bisschop Ansfried van Utrecht schenkt. Dankzij deze schenking is bekend dat de nederzetting in dat jaar een kerk bezit. Hieruit wordt opgemaakt dat het dorp reeds lang hiervoor bekend moet zijn geweest.

Heukelum heeft in 2007 het 777-jarig bestaan als stad(je) gevierd.

Overstromingen
Het dorp is in de loop der eeuwen regelmatig overstroomd, met grote schades tot gevolg. In 1658 is er een grote doorbraak tussen Asperen en Heukelum, waarbij de Galgenwiel ontstaat. In het rampjaar 1672 worden de dijken doorgestoken om de opmars van de Fransen te stuiten. Het land heeft enkele jaren onder water gestaan, waardoor het niet bewerkt kan worden en dus niets oplevert. In 1677 opnieuw een dijkdoorbraak, waarbij twee watermolens verloren gaan. In 1726 slaat de waterwolf al weer toe. Ook de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden lopen onder water na een dijkdoorbraak bij Kedichem. In 1741 is het weer raak. In 1784 is er een grote overstroming van de Tielerwaard, waardoor de stadswallen worden afgeslagen en de kerk, vele huizen, kaden, dijken en sluizen worden beschadigd.

In 1799 opnieuw watersnood en in 1809 eveneens. De complete buurtschap Leuven spoelt daarbij weg, waarbij 17 mensen verdrinken. Al deze doorbraken veroorzaken grote ellende en armoe onder bevolking, die soms jaren achtereen van inkomsten verstoken blijft. Het stadsbestuur wendt zich herhaaldelijk tot de Staten om steun, maar deze wordt maar zeer mondjesmaat gegeven.

Om deze steeds terugkerende overstromingen een halt toe te roepen, wordt in 1809 begonnen met de bouw van de Nieuwe Zuiderlingedijk, waardoor, nadat ook de Meerdijk en de Diefdijk zijn opgehoogd, het vele water uit Gelderland de landerijen en steden in Holland niet meer kan bereiken. Dat denkt men tenminste, want in 1820 breekt ook de nieuwe dijk door. De inwoners worden er volkomen door verrast en hebben nauwelijks gelegenheid have en goed naar hoger sferen te brengen. Men vaart weer met schuiten door de straten. Op enkele plaatsen wordt niet minder dan 65 voet water gepeild. In 1855 volgt een laatste overstroming, als opnieuw de gehele Tielerwaard onder water loopt. In 1939 en in 1945 tenslotte zijn er inundaties geweest, als de Hollandse waterlinie op last van het leger onder water wordt gezet. (bron: inwoner B.J. de Groot, 1982)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij:

- Stichting Vrienden van Oud-Heukelum.

- Geschiedenis van Heukelum (naar onderen scrollen op de pagina tot je bij dit dorp bent of zoeken met ctrl-F).

- Verslag van een lezing over de geschiedenis van Heukelum.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bestemmingsplan kern Heukelum.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Heukelum heeft 13 rijksmonumenten.

- Heukelum heeft 9 gemeentelijke monumenten.

- Beschrijving van de monumentale panden in het dorp, plus beschrijving van de nederzettingsgeschiedenis.

- De huidige Hervormde kerk (Torenstraat 1) van de Hervormde Gemeente Heukelum, oorspronkelijk gewijd aan Maria, is een eenbeukige kerk met een kort, vijfzijdig gesloten schip voorzien van dakruiter met ingesnoerde spits en een hoger, vijfzijdig gesloten koor met sacristie en dwarsarm. De huidige kerk verrijst in fasen ter plaatse van een voorganger uit ca. 1250. De zuidelijke dwarsarm komt rond 1350 tot stand. Kap en topgevel dateren uit ca. 1510. De voormalige sacristie is laat-14e-eeuws en het koor verrijst rond ca. 1400. Bij een brand in 1699 worden het oorspronkelijke schip en de vroeg-16e-eeuwse toren verwoest. Het huidige schip is in 1728 nieuw gebouwd. Tegen de westzijde bevindt zich de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum. Het orgel is in 1779 vervaardigd door de firma Bätz.

- Kasteel Heukelum, dat officieel kasteel Merckenburg heet, ligt O van de kern, nabij de Provincialeweg. Het dateert oorspronkelijk uit ca. 1286. Volgens de overlevering zou Jan van Arkel hier destijds dit kasteel hebben laten bouwen omdat een zwaan hem deze plek zou hebben aangewezen. Het kasteel is in 1672 door de Fransen verwoest en rond 1700 weer opgebouwd. Het verhaal doet de ronde dat dit kasteel ook in 1353 verwoest zou zijn, maar dat is niet juist. Dit betrof namelijk kasteel de Merkenburg in Schalkwijk (thans gem. Houten). Het kasteel wordt particulier bewoond en is niet te bezichtigen. Wel is het vanaf de openbare weg goed te zien.

- Voormalig stadhuis (Voorstraat 2).

- In het dorp vind je nog veel 17e- en 18e-eeuwse boerderijen.

- Een 2,70 meter hoge en 1 meter dikke stadsmuur markeerde eeuwenlang de zuidgrens van Heukelum. Compleet met vijf rondelen en twee muizentorentjes. In de loop der eeuwen versoberde de muur, waarvan de rondelen en torentjes in de 19e eeuw als eerste zijn gesloopt. Uiteindelijk verslechterde de staat van de muur zo erg, dat het zelfs gevaarlijk begon te worden voor omwonenden. Er waren zoveel stenen uit dat je er tegenop kon klauteren. Het leek wel een voorganger van de huidige klimwanden... De gemeente maakte in de jaren zeventig een restauratieplan, maar blies de operatie vanwege de hoge onderhoudskosten weer af. Het gespaarde geld voor de restauratie vloeide vervolgens terug in de algemene middelen. De muur werd toegedekt met een aarden wal, en zo verdween het rijksmonument uit het dorpsgezicht.

In 2013 doet Heukelum mee aan de nationale groencompetitie Entente Florale. De jury is vol lof over het groen en de historie. "Maar we kregen ook te horen dat het onder de grond stoppen van een historische muur - waarvan de resten dateren uit 1230 - toch echt niet kon. De jury zag graag dat de stadsmuur aan de zuidzijde weer zichtbaar gemaakt zou worden. Dat zou ook een mooi pluspunt erbij zijn in het kader van toerisme en recreatie." Later in dat jaar wandelt Dick van Dijk met zijn vrouw, die uit Volendam komt, over de Groene Wal, en vertelt dat de inwoners nog altijd 'not amused' zijn over het verdwijnen van de oude stadswal. "Jij kunt er vast wel voor zorgen dat ie weer terugkomt", zegt zijn vrouw dan tegen hem.

Dick neemt de uitdaging aan, en richt in oktober 2013 Stichting Stadswal Heukelum op, met als doel het in zijn geheel terug laten keren van de stenen stadswal aan de zuidzijde, geheel in de stijl van de oude stadsplattegrond van J. Blaeu uit 1650. In eerste instantie werd geopperd om de originele stadswal te restaureren, maar dat bleek te kostbaar. Besloten werd de stadswal te reconstrueren, met rondelen, torentjes en een ophaalbrug. Dat kostte evengoed nog ca. 1 miljoen euro en vele duizenden mensuren aan inzet van vrijwilligers. In augustus 2016 is gestart met de reconstructie. In juli 2018 is het project gereed gekomen. Op 29 december 2018 is de stadswal feestelijk 'geopend', als laatste handeling van burgemeester Loes van Ruijven. "Een prachtige muur waar het voor de inwoners heerlijk flaneren is. En een ophaalbrug die door de Agger Bouwgroep - het bedrijf van Van Dijk, red. - geheel uit eigen middelen is gefinancierd. Al met al mag gesteld worden dat de nieuwe stadswal zonder het doorzettingsvermogen van Dick van Dijk, de know-how van zijn bedrijf, de gratis werkzaamheden van vele bedrijven, het team vrijwilligers én de bijdragen vanuit de Heukelumse middenstand en vele anderen nooit gerealiseerd zou zijn", concludeerde Van Ruijven.

- Gevelstenen in Heukelum.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Kermis (maart).

- Koningsdag, met de avond ervoor Oranjebal in het dorpshuis.

- Bij de Krakelingenloop (hardlopen, op een zaterdag in mei) kun je kiezen uit de afstanden 5 en 10 km. Er is ook een Jeugdloop.

- Jaarmarkt (3e zaterdag van juni, in 2019 voor de 48e keer). Voor een indruk van dit evenement, zie de videoreportage van Jaarmarkt 2018.

- Krakelingendorp (weekend in augustus).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Fiets- en voetveer over de Linge van Heukelum naar Oosterwijk v.v. (van eind maart tot eind september).

- Watersportvereniging WSV De Wiel in Heukeum biedt vaste ligplaatsen en passantenplaatsen. De basisfaciliteiten voor jachthavens zijn aanwezig. De gemeente heeft aan de kant van het dorp een comfortabele afmeerkade, er tegenover kun je aan een grasveld afmeren. In maart 2018 is het nieuwe clubhuis van de WSV gereed gekomen. Voor zover ons bekend is de WSV nog niet met een website of -pagina op het internet aanwezig.

- De provincie Gelderland heeft in juni 2018 gewaarschuwd voor de aanwezigheid van blauwalgen in recreatieplas De Rietput in Heukelum. Uit metingen van Waterschap Rivierenland is gebleken dat er te hoge concentraties giftige blauwalgen zijn aangetroffen. Deze blauwalgen kunnen huid-, maag- of darmklachten veroorzaken. Onder invloed van wind kan er ophoping van de blauwalgen plaatsvinden in een gedeelte van het zwemwater. Dan ontstaat een groene of groenblauwe olieachtige laag die op het water drijft. Er wordt voor gewaarschuwd om niet door deze drijflaag heen te zwemmen en er geen kinderen in te laten spelen. Met een beetje geluk kun je een roerdomp spotten bij De Rietput, zoals Hille de Bruin in 2017 overkwam. De roerdomp is tegenwoordig zeldzaam en ook nog moeilijk te zien door zijn perfecte camouflage. In december 2018 heeft Hille er een ijsvogel gespot.

- De regering heeft een lijst opgesteld van diersoorten die wél als huisdier mogen worden gehouden (al dan niet met specifieke houderijvoorschriften), en een lijst met diersoorten die níet - meer - als huisdier mogen worden gehouden. Deze laatste is in werking getreden per 1 juli 2017. Op deze lijst staat o.a. het wilde zwijn. In maart 2017 zijn in het Griendbos bij Heukelum 8 wilde zwijnen aangetroffen. Vermoedelijk heeft de eigenaar die vanwege dit naderende verbod 'gedumpt'. Faunabeheereenheid Gelderland heeft de dieren afgeschoten, nadat alternatieven om ze elders op te vangen of uit te zetten, zijn onderzocht en niet haalbaar zijn gebleken.

"We hebben de alternatieven serieus bekeken. Een daarvan was onderbrengen in een opvangcentrum in Groningen. Maar daar moesten ze uiteindelijk ook worden afgemaakt. Een ritje van 200 kilometer is dan zinloos. En uitzetten op de Veluwe kan ook niet, want daar is al een overschot aan wilde zwijnen", aldus Erik Koffeman van de Faunabeheereenheid. Hij weet niet hoeveel hobbyboeren er in Gelderland zijn die voortaan geen wilde zwijnen mogen houden. Wel heeft hij een advies aan hen: "Zet ze niet uit in het wild, want het risico van het verspreiden van ziektes is te groot. We zijn een exportland. Bij een uitbraak van bijvoorbeeld varkenspest gaan onmiddellijk de grenzen dicht. Dat kost onze agrarische sector 7 miljoen euro per dag. Dus zeg ik, al klinkt het cru: breng hobbyzwijnen naar de slager." (bron: Omroep Gelderland, 3-4-2017) Zie ook de discussies en pleidooien voor behoud van de wilde zwijnen te Heukelum die er - uiteraard - aan vooraf gingen, op Omroep Gelderland, 2-3-2017.

- Speeltuin De Beerakker is een plek waar niet alleen Heukelumse kinderen zich vermaken, ook kinderen uit omliggende dorpen brengen vaak een bezoekje aan de speeltuin. Naast gewoon lekker spelen, ravotten of een potje voetbal, wordt de speeltuin door het jaar heen ook regelmatig gebruikt voor andere evenementen, zoals sportdagen van de basisscholen, Kermis, Koningsdag, het Krakelingendorp of een ijsbaan op het asfalt. Kortom een belangrijk plekje in Heukelum voor jong en ouder. Speeltuin De Beerakker is toegankelijk is voor iedereen. De speeltuin draait op vrijwilligers. Voor 8 euro per jaar kun je al lid worden van de speeltuinvereniging. Van de contributies worden de toestellen onderhouden en nieuwe toestellen aangeschaft.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Heukelum van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Links

- Nieuws:- Actualiteiten uit Heukelum op Facebook.

- MFA: - In 2016 is Multi Functioneel Activiteitencentrum (MFA) De Krakeling gerealiseerd. Dit is een samengaan van Dorpshuis DAVA, verenigingsgebouw De Krakeling en biljartvereniging De Pommerans. Samenvoeging in één complex bleek een goed plan, omdat de panden toch al dicht bij elkaar lagen en dit de onderlinge samenwerking en een gezonde en duurzame toekomst van alle betrokken instanties bevordert. Het bestaande dorpshuis is daartoe verbouwd, vernieuwd, en uitgebreid. Ook De Hummeltjeshoeve heeft eigen ruimtes gekregen voor kinderdagverblijf, peuteropvang en BSO.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool De Rietput. - Basisschool De Wegwijzer. - Kinderopvang De Hummeltjeshoeve heeft in Heukelum - ze hebben ook nog vestigingen in Ameide en Nieuwland - een kinderdagverblijf, een BSO, een Sport BSO en een peuteropvang. Ze bieden kleinschalige opvang voor kinderen van 6 weken t/m 12 jaar.

- Muziek: - "Fanfarecorps Door Eensgezindheid is opgericht in 1901 en dus al bijna 120 jaar jong. We zijn een actieve vereniging, meerdere malen per jaar houden we concerten in het Dorpshuis of daarbuiten. En daarnaast kun je ons natuurlijk op straat zien tijdens de jaarlijkse Sinterklaasintocht en met de aubade op Koningsdag."

- Sport: - Het complex van voetbalvereniging v.v. Heukelum is in 2018 gerenoveerd. Dat geldt met name voor de beide speelvelden en het trainingsveld. De kleedkamers zijn compleet vernieuwd. Daar bovenop is een nieuwe tribune gerealiseerd. Dankzij veel zelfwerkzaamheid van de leden is men binnen de begroting van ruim 400.000 euro gebleven. Naast de zelfwerkzaamheid heeft de vereniging de nieuwbouw gefinancierd middels sponsoren, een crowdfundingsactie, een lening bij de gemeente en enkele subsidies in het kader van duurzaamheid.

- J'Dance verzorgt Streetdance lessen in Heukelum voor kids en tieners van 4 t/m 13 jaar.

- Welzijn: - Het doel van Heukelum Actief is om de inwoners dichter bij elkaar te brengen en elkaar te helpen waar het kan. Bijvoorbeeld met buurthulp. Vrijwilligers helpen inwoners als deze, al dan niet tijdelijk, hulp nodig hebben. Zo kan men denken aan een klusje in huis of tuin, een boodschap doen, bij ziekte de hond uitlaten etc. Elke buurt heeft een buurtambassadeur als aanspreekpunt.

- Veiligheid: - Heukelum Alert is er om de alertheid bij verdachte situaties te vergroten. Het is een bewonersinitiatief in samenwerking met politie en gemeente.

- Genealogie: - Doop-, Trouw- en Begraafakten Heukelum 1638-1811. - Overzicht van begravenen op de begraafplaats, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen